Hát Xoan Phú Thọ đã chứng minh sức sống mãnh liệt của mình trên bản đồ văn hóa thế giới. Năm 2011, UNESCO từng ghi danh loại hình này vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Nhưng chỉ sáu năm sau, nhờ sự đồng lòng của cộng đồng và tâm huyết từ các nghệ nhân, di sản này đã lội ngược dòng ngoạn mục.

Vào năm 2017, hát Xoan Phú Thọ chính thức trở thành Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đây là một minh chứng đanh thép cho nội lực và khả năng tự làm mới của một làn điệu dân ca cổ, biến niềm tự hào của người dân đất Tổ thành di sản chung của toàn nhân loại.

Hát Xoan Phú Thọ, di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại 2

UNESCO đã chính thức ghi danh hát Xoan Phú Thọ vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại cần bảo vệ khẩn cấp. Ảnh minh họa: Đêm hát Xoan ngoại giao

Theo dòng lịch sử, hát Xoan Phú Thọ đã có tuổi đời hàng nghìn năm. Thuở sơ khai, những câu hát này luôn gắn chặt với các lễ hội mùa xuân, phong tục cầu mùa và nghi thức tưởng nhớ các Vua Hùng. Người xưa thường gọi đây là "hát cửa đình" bởi không gian diễn xướng chính là mái đình làng, nơi người dân gửi gắm ước vọng về một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu.

Về mặt cấu trúc, một buổi trình diễn đầy đủ sẽ đưa bạn đi qua ba phần cốt lõi: hát thờ cúng, hát nghi lễ và hát hội. Các làn điệu như quả cách, đón đào, thơ nhang hay trống quân vang lên mang theo âm hưởng trong sáng, mộc mạc. Sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa giọng hát, điệu múa và nhạc cụ đã biến hát Xoan Phú Thọ thành một chỉnh thể nghệ thuật tổng hợp.

Hát Xoan Phú Thọ, di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại 3

Nó không đơn thuần là giải trí, mà là một kho tư liệu sống động tái hiện chân thực đời sống lao động và tình cảm của cư dân nông nghiệp vùng trung du Bắc Bộ. Ảnh minh họa: Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam

Sự độc đáo của hát Xoan Phú Thọ nằm ở sự kết hợp hài hòa giữa nhiều yếu tố nghệ thuật nguyên bản, từ ca từ, giai điệu cho đến cách thức tổ chức cộng đồng.

Bản chất của những câu hát Xoan là sự phản ánh chân thực đời sống lao động, phong tục tập quán và ước vọng của cư dân nông nghiệp thuở xưa. Ca từ sử dụng ngôn ngữ cổ, mộc mạc nhưng giàu hình ảnh, thường tuân theo các thể thơ truyền thống như lục bát, song thất lục bát hoặc thất ngôn.

Hát Xoan Phú Thọ, di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại 4

Đi sâu vào nội dung, mỗi bài hát là một lời chúc tụng, cầu mong cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, cuộc sống gia đình ấm no và xóm làng gắn kết. Ảnh minh họa: VinWonders

Nghệ thuật hát Xoan Phú Thọ là một chỉnh thể tổng hợp giữa thơ, nhạc, hát và múa. Nhạc cụ bổ trợ cho các nghệ nhân rất giản dị, chủ yếu là tiếng phách tre và trống con, đôi khi kết hợp cùng các đạo cụ như quạt hay nậm rượu. Các nghệ sĩ biểu diễn theo nhiều lối như hát đồng ca, hát đối đáp, hát đuổi hoặc lĩnh xướng, hòa cùng những động tác múa tay, chuyển bước chân mộc mạc theo đội hình.

Tùy thuộc vào từng chặng hát mà âm điệu sẽ có sự thay đổi rõ rệt. Ở chặng hát thờ, không khí mang tính trang nghiêm, thong thả, tiết tấu gọn gàng bằng giọng hát nói và rất ít luyến láy. Ngược lại, khi chuyển sang chặng hát hội, không gian trở nên sôi động, vui tươi và tràn đầy nét trữ tình giao duyên thông qua các điệu múa diễn xướng đầy sức sống.

Hát Xoan Phú Thọ, di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại 5

Nghệ thuật là cả một hệ thống các nghi lễ được dàn dựng bài bản. Ảnh minh họa: Báo Lao Động

Các nghệ nhân không hoạt động đơn lẻ mà tập hợp thành các phường Xoan cố định gồm những người cùng làng hoặc có quan hệ họ hàng. Đứng đầu là ông Trùm, người chịu trách nhiệm dẫn dắt và truyền dạy cốt cách của điệu hát. Các thành viên còn lại là các Kép (nam) và Đào (nữ) mặc trang phục truyền thống.

Hát Xoan Phú Thọ, di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại 6

Đặc biệt, các phường Xoan giữa các làng thường kết nghĩa nước nghĩa, coi nhau như anh em ruột thịt và có quy định nghiêm ngặt không được kết hôn với người trong làng nước nghĩa. Ảnh minh họa: Viện Kỷ Lục Việt Nam

Mở đầu cho một buổi biểu diễn hát Xoan Phú Thọ luôn là không gian trang nghiêm của chặng hát nghi lễ. Nghi thức bắt đầu bằng việc dâng mâm lễ lên ban thờ, tiếp theo là lời hát chào Vua và mời đức Vua về đình làng chung vui cùng bách tính. 

Khi thủ tục hoàn tất, tiếng chiêng vang lên thúc giục đoàn kiệu bát công rước Vua từ điện về đình. Đoàn rước gồm tám trai làng tuấn tú, chưa vợ, gia đình không có tang chế. Đi dưới gầm kiệu là bốn cô đào Xoan trẻ tuổi, cất giọng hát phụ giá mượt mà để ngợi ca thánh đức.

Sau màn rước kiệu là liên khúc giáo trống và giáo pháo. Điểm đặc biệt của điệu giáo trống là việc thể hiện hai âm vực rõ rệt: âm trầm (tầm) và âm cao (vông). Để tạo ra hai âm thanh đặc trưng này, người ta phải đặt một mâm cơm lên mặt trống, tạo nên tiếng "trống cơm" vang vọng khắp tiệc đình, cầu mong cho trăm họ luôn no đủ, an hòa. Ngay sau đó, điệu thơ nhang được cử hành. 

Hát Xoan Phú Thọ, di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại 7

Các đào Xoan tay cầm nhang, vừa múa vừa hát dâng hương lên bàn thờ Đại Vương, cầu xin bậc thánh nhân giáng phúc cho dân làng. Ảnh minh họa: Hội Di sản Văn hóa Việt Nam

Nếu hát nghi lễ mang đậm tính tâm linh thì hát quả cách lại là một thế giới đa dạng, phong phú của mọi tầng lớp xã hội phong kiến. Trong thuật ngữ này, "quả" nghĩa là làn điệu, còn "cách" là hình thức trình diễn. Đây là chặng hát xuất hiện từ rất sớm, bắt nguồn sâu xa từ lao động nông nghiệp và được chia thành 15 quả cách khác nhau, chia làm bốn nhóm nội dung bổ sung:

Nhóm kể chuyện lịch sử: Gồm các bài Kiều giang cách, Hội liên cách và Tứ dân cách, tái hiện lại các nhân vật và sự kiện lịch sử của dân tộc.

Nhóm chúc tụng thánh nhân: Gồm Nhàn ngân cách, Trùng mai cách và Thuyền chèo cách, nhằm tôn vinh những bậc tiên đế đã đem lại cuộc sống thịnh vượng cho muôn dân.

Nhóm ngợi ca thiên nhiên: Gồm bốn bài quả cách tương ứng với bốn mùa xuân, hạ, thu, đông nhằm thể hiện cảm xúc của con người trước sự chuyển vần của đất trời.

Nhóm miêu tả nghề nghiệp: Gồm các bài như Ngư tiều cách, Canh mục cách, Tứ dân cách nhằm khắc họa sinh động bốn lớp người cùng các ngành nghề truyền thống thời xưa như dạy học, làm ruộng, chăn tằm, đánh cá, đúc đồng, rèn sắt và buôn bán.

Rời khỏi những quy tắc nghiêm trang, hát Xoan Phú Thọ dẫn lối người nghe vào chặng hát giao duyên rộng mở, nơi tình cảm và trí tuệ con người được thăng hoa qua các làn điệu như Bỏ Bộ, hát Huề, đố chữ, hát Đúm và hát Bợm.

Hát Xoan Phú Thọ, di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại 8

Trong khi hát Đúm là sự hòa ca của tập thể về niềm vui mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu thì hát Bợm lại là không gian tỏ tình đầy tinh tế. Ảnh minh họa: Picasa

Loại hình này chủ yếu được biểu diễn vào dịp đầu xuân, khi các phường Xoan đi khai xuân ở đình, miếu làng hoặc vào các dịp lễ hội, tiêu biểu nhất là hội Đền Hùng vào mùng 5 tháng Giêng âm lịch.

Sự công nhận này xuất phát từ việc số lượng nghệ nhân thực hành nghệ thuật này ngày càng ít, nguy cơ mai một cao. Việc đưa vào danh sách bảo vệ khẩn cấp giúp cộng đồng và nhà nước tập trung nguồn lực để truyền dạy và bảo tồn tốt hơn.

Hát lễ mang tính trang nghiêm, mục đích chính là thờ cúng, khấn nguyện thần linh ban phúc. Trong khi đó, hát hội mang tính giải trí, đối đáp nam nữ, thể hiện sự giao duyên và ước vọng về sự sinh sôi, nảy nở.

Có, hiện nay tỉnh Phú Thọ đã mở các lớp đào tạo nghệ nhân kế cận tại nhiều xã. Nếu bạn có niềm đam mê sâu sắc với văn hóa truyền thống, việc tìm hiểu và liên hệ các câu lạc bộ tại địa phương là cách tốt nhất để tiếp cận bộ môn nghệ thuật này.

Hát Xoan Phú Thọ không chỉ là tiếng hát của quá khứ, đó là lời thì thầm của thế hệ đi trước vẫn đang ngân vang trong đời sống hôm nay. Hãy một lần đến và tự mình cảm nhận, bạn sẽ thấy yêu hơn những giá trị nguyên bản của quê hương. Chuyến đi tham quan qua các ngôi đình cổ, miếu thờ đòi hỏi bạn phải di chuyển khá nhiều giữa các địa điểm khác nhau. Để đảm bảo hành lý an toàn thì bạn hãy cân nhắc lựa chọn các sản phẩm vali từ hệ thống MIA.vn cho mỗi chuyến đi khám phá văn hóa.