Nghề dệt thổ cẩm Việt Nam, hành trình khám phá sắc màu truyền thống

1 Đi tìm nguồn gốc và bước chuyển mình của nghề dệt thổ cẩm

Thuở sơ khai, nghề dệt thổ cẩm vốn là nét văn hóa tự cung tự cấp. Người con gái lớn lên được mẹ truyền tay chiếc khung cửi, dệt nên những chiếc khăn choàng, váy xà rông hay tấm vải trang trí trong nhà, trong chùa cho các nghi lễ tôn giáo. Nguyên liệu thô mộc vô cùng, chỉ là sợi bông, sợi lanh tự trồng hay sợi gai bóc tách từ rừng sâu, rồi nhuộm màu bằng thứ phẩm tự nhiên từ vỏ cây, lá củ.

Ấy thế mà, khi bánh xe du lịch Việt Nam chuyển mình mạnh mẽ, những giá trị nguyên bản này bất ngờ được đánh thức. Đi du lịch vùng cao, chúng tôi bảo nhau mua bằng được chiếc khăn choàng cổ, chiếc ví nhỏ hay chiếc túi xách thổ cẩm về làm quà.

Thú vị hơn, nghề dệt thổ cẩm giờ đây không còn bó hẹp trong bản làng hay những món đồ lưu niệm thô sơ nữa. Giới trẻ và các tín đồ thời trang quốc tế đang đua nhau "diện" quần áo, giày mũ thổ cẩm dạo khắp phố thị, tạo nên những trào lưu cực hot trên mạng xã hội. Sự hiện diện của thổ cẩm trên các sàn diễn thời trang lớn, các cuộc thi quốc tế là minh chứng cho thấy một sức sống mới, nơi tinh hoa làng nghề truyền thống vừa được bảo tồn, vừa kiêu hãnh vươn ra thế giới.

2 Mục kích quy trình dệt vải: Nơi mỗi người thợ là một nghệ sĩ

Có tận mắt chứng kiến người nghệ nhân ngồi bên khung cửi, tôi mới hiểu thế nào là định nghĩa của sự tỉ mỉ. Mỗi dân tộc có một bí quyết nghề dệt thổ cẩm gia truyền riêng nhưng để cho ra đời một tấm vải bền đẹp, quy trình chung luôn là một chuỗi các công đoạn công phu:

- Từ quả bông đến sợi chỉ: Sau khi thu hoạch bông, người thợ  tiến hành tách quả, dùng dụng cụ bật cho sợi bông thật tơi và nhuyễn. Tiếp đó là công đoạn cán và vò bông thành từng nắm nhỏ để kéo thành sợi dài. Đôi tay phải thật khéo và đều, nếu không sợi sẽ bị đứt hoặc to nhỏ không đều.

- Quay xa quay chỉ: Sợi tiếp tục được đưa vào xa để xe thành chỉ. Tay quay xa, tay xe sợi phải nhịp nhàng thì sợi mới săn và dai, đủ tiêu chuẩn lên khung dệt.

- Bảng màu của thiên nhiên: Người làm nghề dệt thổ cẩm sẽ vào rừng tìm các loại lá, vỏ cây về nấu nước nhuộm. Cuộn sợi được ngâm khoảng 30 phút rồi đem phơi khô. Nhờ kinh nghiệm gian dân phối đồ màu, những sắc xanh của chàm, đỏ của củ, vàng của nghệ cứ thế hiện lên một cách nguyên bản và mộc mạc.

- Sau cùng, khi những cuộn chỉ đủ sắc màu đã sẵn sàng, người thợ sẽ mắc vào khung cửi để dệt. Đôi chân đạp nhịp nhàng, đôi tay đưa thoi thoăn thoắt, đôi mắt tinh tế căn chỉnh từng đường nét để hoa văn hiện lên sắc sảo. Nó không chỉ cần kỹ thuật, nó cần cả cái tâm của người làm nghề gửi gắm vào đó.

3 Các làng nghề dệt thổ cẩm nổi tiếng

3.1 Làng dệt Lùng Tám (Hà Giang)

Nằm bên dòng sông Miện bình yên và trữ tình của huyện Quản Bạ, làng Lùng Tám là nơi cư trú của đồng bào người Mông. Nơi đây nổi tiếng với kỹ thuật dệt lanh, nhuộm chàm độc đáo. Nhưng đỉnh cao nhất phải kể đến kỹ thuật vẽ hoa văn bằng sáp ong và đắp vải màu. Những họa tiết hình học đối xứng trên váy áo người Mông ở đây chính là cuốn nhật ký sống động tái hiện lại cuộc sống hoang sơ vùng cao đá xám.

3.2 Làng nghề Chăm Mỹ Nghiệp (Ninh Thuận)

Xuống tới miền duyên hải Nam Trung Bộ, làng Mỹ Nghiệp mang đến một trường phái thổ cẩm hoàn toàn khác biệt của người Chăm. Điểm làm tôi kinh ngạc nhất là màu đen huyền bí làm nền cho tấm vải được nhuộm hoàn toàn bằng lá chùm bầu và ngâm trong bùn non liên tục suốt 7 ngày đêm. Nhờ vậy, thổ cẩm Mỹ Nghiệp có độ mềm mại, bền màu rất riêng biệt.

3.3 Làng nghề Luống Nọi (Cao Bằng)

Luống Nọi là làng nghề dệt thổ cẩm duy nhất còn lưu giữ được vẹn nguyên tinh hoa tại Cao Bằng. Thổ cẩm ở đây sử dụng sợi bông nhuộm chàm và tơ tằm nhuộm màu với 6 sắc màu chủ đạo: xanh, vàng, đỏ, tím, trắng, đen. Người thợ Tày nơi đây tùy ý phối trộn sắc độ đậm nhạt, tạo nên những dải màu rực rỡ và cuốn hút vô cùng.

3.4 Làng Teng (Quảng Ngãi)

Tại Ba Tơ (Quảng Ngãi), làng Teng là nơi duy nhất của người H’rê còn gìn giữ khung dệt truyền thống. Điểm độc đáo của thổ cẩm làng Teng là họ sử dụng kỹ thuật "cài hoa văn" trực tiếp trong quá trình dệt chứ không phải thêu bằng chỉ sau khi dệt xong. Hai tông màu chủ đạo đen - đỏ phối hợp hài hòa với những họa tiết mô phỏng thiên nhiên, tạo cảm giác vô cùng nhẹ nhàng, dễ chịu khi nhìn vào.

Khi cầm trên tay những món đồ lưu niệm thổ cẩm nhỏ xinh, tôi càng thêm ngưỡng mộ những con người đang ngày đêm giữ lửa cho nghề dệt thổ cẩm truyền thống. Và trong hành trình khám phá văn hóa truyền thống này, bạn đừng quên lựa chọn vali MIA.vn để cùng đồng hành di chuyển thuận lợi và nhẹ nhàng nhé.