Trò Xuân Phả là gì? Giải mã hình ảnh mặt nạ gỗ MV Sơn Tùng M-TP

1 Trò Xuân Phả là gì?

Trò Xuân Phả, hay múa Xuân Phả, là loại hình nghệ thuật dân gian đặc sắc của làng Xuân Phả, xã Xuân Trường, huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa, được lưu truyền qua nhiều thế hệ với lịch sử hơn 1.000 năm. Trò diễn này kết hợp giữa múa, âm nhạc, trang phục, mặt nạ, đạo cụ và yếu tố nghi lễ, thường được trình diễn trong lễ hội làng tại Nghè Xuân Phả vào khoảng ngày 10 - 12 tháng 2 âm lịch hằng năm.

Gần đây, trò Xuân Phả bất ngờ được nhiều người trẻ quan tâm trở lại khi hình ảnh mặt nạ lấy cảm hứng từ loại hình nghệ thuật này xuất hiện trong MV “Come My Way” của Sơn Tùng M-TP, tạo nên sự kết nối thú vị giữa văn hóa truyền thống và âm nhạc hiện đại.

2 Nguồn gốc của trò Xuân Phả

Về lịch sử, trò Xuân Phả gắn với truyền thuyết thời vua Đinh Tiên Hoàng và phản ánh vị thế của nước Việt xưa. Tương truyền, sau khi vua Đinh Bộ Lĩnh dẹp loạn 12 sứ quân, Thành hoàng làng Xuân Phả có công giúp vua nên dân làng được ban những điệu múa hát để lưu truyền trong lễ hội.

Từ đó, trò Xuân Phả hình thành hệ thống diễn xướng mô phỏng cảnh 5 quốc gia cổ mang lễ vật, điệu múa và khúc hát đến chúc mừng vua nước Việt, gồm Ngô Quốc, Hoa Lang, Tú Huần, Chiêm Thành và Ai Lao. Mỗi điệu múa có trang phục, mặt nạ, đạo cụ và lối trình diễn riêng, tạo nên bản sắc độc đáo cho trò diễn.

Trải qua hơn 1.000 năm, trò Xuân Phả vẫn được người dân Xuân Phả gìn giữ, truyền lại qua nhiều thế hệ và đến năm 2016 được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, khẳng định giá trị đặc biệt trong kho tàng nghệ thuật dân gian Việt Nam.

3 Trò Xuân Phả có gì đặc sắc?

3.1 Năm điệu múa nổi bật

Điểm nổi bật nhất của trò Xuân Phả là hệ thống 5 điệu múa chủ đạo, gồm Hoa Lang, Chiêm Thành, Ai Lao, Ngô Quốc và Tú Huần. Mỗi điệu múa đại diện cho một quốc gia hoặc vùng văn hóa khác nhau, có trang phục, âm nhạc, đạo cụ và cách biểu diễn riêng.

Trong đó:

• Chiêm Thành: Gây ấn tượng với không khí uy nghi, huyền bí, mang màu sắc văn hóa Chăm Pa. Động tác múa khoan thai, trang trọng, gợi hình ảnh đoàn sứ giả phương Nam đến chúc mừng vua Việt.
• Hoa Lang: Nổi bật với trang phục rực rỡ, mũ cao và mặt nạ trắng đặc trưng. Điệu múa tạo cảm giác lạ mắt, trang nghiêm và giàu tính trình diễn.
• Ai Lao: Tái hiện cảnh săn bắt với hình tượng voi, hổ, thợ săn và tiếng xênh tre. Điệu múa mang nét khỏe khoắn, phóng khoáng của đời sống núi rừng.
• Ngô Quốc: Có màu sắc vui nhộn, mềm mại với các động tác múa quạt, múa khăn, múa mái chèo. Điệu múa tạo cảm giác duyên dáng và trữ tình.
• Tú Huần: Khắc họa tình mẫu tử và đạo lý “uống nước nhớ nguồn”. Đây là điệu múa giàu cảm xúc, gửi gắm giá trị gia đình và lòng biết ơn.

3.2 Hệ thống nhân vật và mặt nạ đa dạng

Trò Xuân Phả hấp dẫn nhờ hệ thống nhân vật phong phú, từ chúa, quân lính, bà mẹ, người con đến voi, hổ và các nhân vật dân gian. Đặc biệt, trong 5 trò có 3 trò sử dụng mặt nạ là Chiêm Thành, Hoa Lang và Lục Hồn Nhung/Tú Huần, tạo nên vẻ cổ xưa, huyền bí và rất dễ nhận diện.

Mặt nạ trong trò Xuân Phả thường được làm từ gỗ hoặc da, chạm khắc và tô màu công phu để thể hiện thần thái từng nhân vật. Khi biểu diễn, nghệ nhân dùng ánh mắt, động tác tay chân, tư thế và nhịp di chuyển để truyền tải cảm xúc, thay vì phụ thuộc nhiều vào biểu cảm khuôn mặt. Đây cũng là chi tiết khiến trò Xuân Phả được chú ý trở lại gần đây, khi hình ảnh mặt nạ lấy cảm hứng từ trò diễn này xuất hiện trong MV “Come My Way” của Sơn Tùng M-TP.

3.3 Âm nhạc và nhịp điệu dân gian

Âm nhạc trong trò Xuân Phả mang đậm màu sắc dân gian, được tạo nên từ các nhạc cụ như trống, chiêng, thanh la, phách và xênh tre. Nhịp trống rộn ràng, tiếng chiêng ngân và tiếng xênh tre tạo nên tiết tấu vừa mạnh mẽ, vừa linh thiêng, dẫn dắt từng bước múa và không khí lễ hội.

Lời hát trong trò diễn chủ yếu là hát nói, hát kể, dùng để ngợi ca, kể tích trò và thể hiện tinh thần trung hiếu, hòa hiếu. Ca từ không quá cầu kỳ nhưng giàu hình ảnh, kết hợp với giọng hát mộc mạc tạo nên cảm giác cổ kính, gần gũi và mang đậm bản sắc xứ Thanh.

3.4 Tính trình diễn và tính nghi lễ

Các động tác múa có tiết tấu rõ ràng, khi dứt khoát, khi mềm mại, thể hiện tinh thần “trong nhu có cương, trong cương có nhu”. Người diễn thường sử dụng nhiều đạo cụ như quạt, gậy, xênh tre, mái chèo, mặt nạ, mũ đội đầu, giúp từng nhân vật và từng tích trò trở nên sống động hơn.

Điều làm trò Xuân Phả trở nên đặc biệt là sự kết hợp giữa múa cung đình và múa dân gian. Trò diễn không chỉ để xem cho vui, mà còn gắn với ký ức lịch sử, tín ngưỡng làng xã và niềm tự hào của người dân Xuân Phả.

Qua hình ảnh mặt nạ gỗ, trang phục, âm nhạc và 5 điệu múa đặc sắc, trò Xuân Phả cho thấy sức sống bền bỉ của văn hóa truyền thống trong đời sống hiện đại. Nếu có dịp đến Thanh Hóa, bạn đừng quên chuẩn bị hành lý gọn nhẹ cùng một chiếc vali phù hợp để trực tiếp khám phá Nghè Xuân Phả và cảm nhận trọn vẹn giá trị của di sản này.