Bài chòi, nghệ thuật dân gian miền Trung được UNESCO công nhận

1 Bài chòi, Di sản văn hóa Phi vật thể được UNESCO công nhận

1.1 Giới thiệu sơ nét về bài chòi

Bài chòi là một loại hình nghệ thuật dân ca kết hợp cùng trò chơi dân gian đặc trưng của miền Trung Việt Nam. Theo thông tin mình cập nhật được, nghệ thuật Bài chòi được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại vào năm 2017. 

Mình cảm nhận được không gian văn hóa của bài chòi khá sôi nổi, mang đậm sắc màu dân gian. Chơi Bài Chòi đơn giản được hiểu là ngồi trên chòi đánh bài, nhưng lồng ghép vào đó là nghệ thuật diễn xướng hát/hô của người tham gia. 

1.2 Nguồn gốc và ý nghĩa của nghệ thuật bài chòi

Vào giai đoạn cuối thế kỷ XVI, đầu thế kỷ XVII, mùa màng của người dân bị nhiều thú dữ trên rừng phá hoại, quấy nhiễu cuộc sống. Để chống lại thú dữ, người dân trong làng đã dựng lên những chiếc chòi rất cao ở ven rừng. 

Trên mỗi chiếc chòi, người làng cử một thanh niên trai tráng ra canh gác, nếu thấy thú dữ quấy phá thì đánh trống, hô to để đuổi chúng đi. Trong quá trình ấy, người ta đã nghĩ ra cách giao lưu với nhau bằng việc hát, hò để đỡ nhàm chán. 

Lúc đó, người trên chòi này hát/hô đối đáp với người ở chòi kia. Không dừng lại ở đó, họ còn sáng tạo ra cách ngồi bài tứ sắc (tương tự tam cúc). Họ vừa chơi bài, vừa hát/hô giữa các chòi với nhau để giải trí. Về sau, người dân đã gọi loại hình này là hô bài chòi, khởi nguồn cho nghệ thuật bài chòi sau này. Trải qua nhiều năm tháng, những cuộc giải trí này dần được nâng cấp thành hội bài chòi. 

1.3 Phạm vi di sản của nghệ thuật bài chòi

Theo thông tin mình được biết, nghệ thuật bài chòi gồm 15 địa phương miền Trung kéo dài từ Quảng Bình đến Bình Thuận (không bao gồm Tây Nguyên).

2 Cách thức và luật chơi của nghệ thuật bài chòi

2.1 Giới thiệu sơ nét về các hoạt động, làn điệu trong nghệ thuật bài chòi

Nghệ thuật Bài chòi trong mắt mình mang đậm sắc màu văn hóa dân gian Việt Nam. Để nói về nghệ thuật này, dân gian thường dùng 4 động từ chơi - đánh - hô - hát. Những lời hô, lời hát bài chòi thường là những đoạn thơ 4,5 chữ theo điệu vè. Phổ biến nhất vẫn là thơ lục bát, lục bát biến thể và song thất lục bát. 

Làn điệu của nghệ thuật bài chòi trong cảm nhận của mình cũng khá đặc biệt. Lời hô/hát không có nét nhạc cố định mà phụ thuộc thanh giọng của câu thơ. Nét nhạc sẽ dựa trên 6 làn điệu chính là Xuân nữ cổ, Xuân nữ mới, Cổ bản, Xàng xê cũ (lụy), Xàng xê mới (dựng), hồ quảng.

2.2 Cách thức tổ chức nghệ thuật bài chòi

Dựng chòi

Trước khi diễn ra hội bài chòi, ban tổ chức cần phải dựng chòi. Theo những gì mình biết, có nơi dựng 9 và cũng có nơi dựng 11 chòi, không cố định. Hiện nay, việc dựng chòi đã có nhiều cải biến với 1 chòi chính dành cho anh Hiệu, các chòi còn lại bố trí hai bên hoặc xung quanh sân chơi. Các chòi này thường được sử dụng riêng làm chỗ ngồi cho người chơi. 

Quân bài 

Bộ bài của nghệ thuật bài chòi thường gồm có 33 quân bài, được vẽ trên những thẻ tre  mỏng. Bài được chia thành 3 pho là pho Văn, pho Vạn và pho Sách (mỗi pho có 10 quân bài). Ngoài ra, bài còn có 3 lá nữa là ông ầm đen, tử cẳng đen, cửu điều đen cho đủ bài chơi. 

2.3 Luật chơi bài chòi

Trong cuộc chơi bài chòi, anh Hiệu (tức người hô thai) sẽ xốc ống bài, rút ra một con và xướng tên của con bài lên. Để tăng thêm sự hồi hộp, suy đoán, anh Hiệu sẽ hô lên một câu thai hoặc một câu ca dao có tên con bài.

Chòi nào trúng tên con bài thì gõ mõ để anh Hiệu mang con bài đó đến. Theo mình biết, trúng 3 con bài là chòi đó “tới”, sẽ phải xổ một hồi mõ dài. Lúc này, anh Hiệu sẽ cầm lá cờ nhỏ, bưng khay rượu tới trao phần thưởng cho người trúng. Lá cờ có đuôi nheo bằng giấy sẽ được cắm lên chòi để đánh dấu có một lần thắng. Để góp vui cho cuộc chơi, hội bài chòi thường có một ban nhạc cổ gồm đờn cò, kèn, sanh, trống hòa tấu khi có chòi tới. 

3 Muốn xem bài chòi thì du lịch nơi đâu?

Để xem và trải nghiệm nghệ thuật bài chòi, bạn nên đến với các tỉnh miền Trung. Sau đây là một vài địa điểm diễn ra nghệ thuật bài chòi mà mình đã cập nhật: 

• Hội An (Đà Nẵng): khu vực sân gần bến Sông Hoài thuộc phố cổ
• Quy Nhơn (Gia Lai): Quảng trường Nguyễn Tất Thành, vào một số dịp lễ hoặc tối cuối tuần
• Thành phố Huế: Cầu ngói Thanh Toàn, thường diễn ra vào các dịp festival

Nghệ thuật bài chòi là một nét đẹp văn hóa của người dân dải đất miền Trung. Nếu có dịp xách balo lên đến với miền đất này, bạn có thể ghé qua các địa phương như Bình Định, Hội An để tận mắt nhìn thấy di sản này nhé!