Di tích bia tiến sĩ Văn Miếu Quốc Tử Giám ghi danh các bậc tri thức đỗ đại khoa

1 Tầm vóc di sản văn hóa được thế giới vinh danh

• Địa chỉ Văn Miếu Quốc Tử Giám: 58 Quốc Tử Giám, Văn Miếu, Đống Đa, Hà Nội

Hệ thống bia đá này sở hữu giá trị lịch sử và văn hóa độc nhất vô nhị. Ủy ban ký ức thế giới khu vực Châu Á Thái Dương đã chính thức công nhận toàn bộ 82 bia đá thời Hậu Lê và Mạc tại đây là Di sản tư liệu thế giới thuộc chương trình Ký ức thế giới của UNESCO.

Cho đến thời điểm hiện tại, Bia tiến sĩ Văn Miếu Quốc Tử Giám là những bản gốc duy nhất được lưu giữ liên tục tại vị trí ban đầu kể từ khi tạo lập. Trải qua bao biến động của thời gian, phần lớn các hoa văn và văn tự chữ Hán trên đá vẫn còn khá rõ ràng và có thể đọc được.

2 Nét đặc biệt của Bia tiến sĩ Văn Miếu Quốc Tử Giám

2.1 Mỹ thuật điêu khắc tinh tế và những bức tranh thư pháp độc bản

Điểm đầu tiên khiến mình trầm trồ khi ngắm nhìn Bia tiến sĩ Văn Miếu Quốc Tử Giám là quy chuẩn tạo hình thống nhất nhưng đầy tính nghệ thuật. Toàn bộ 82 tấm bia đều có dáng dẹt, phần trán bia cong hình vòm mềm mại.

Từng đường nét trên bia đều là sản phẩm thủ công thuần túy. Những người thợ đá xưa đã dồn hết sự nhẫn nại và đôi bàn tay tài hoa để đục đẽo nghệ thuật. Trên mặt đá, các hoa văn trang trí cầu kỳ và cách điệu hiện lên vô cùng sinh động. Bạn có thể dễ dàng nhận ra các họa tiết hình mây trời, hoa lá, vầng trăng cho đến các linh vật long, ly, quy, phượng. 

Bên cạnh đó, các bài văn ký bằng chữ Hán trên bia được thể hiện bằng nhiều lối viết khác nhau. Mỗi mặt bia giống như một bức tranh chữ, một tác phẩm thư pháp đỉnh cao. 

2.2 Kho tàng sử liệu vô giá mang tầm vóc quốc tế

Nội dung khắc trên tấm Bia tiến sĩ Văn Miếu Quốc Tử Giám là giá trị cốt lõi làm nên sự khác biệt. Đây là hệ thống bia tiến sĩ độc nhất trên thế giới có các bài ký dài sinh động. 

Các bài văn bia không đơn thuần liệt kê danh tính người đỗ đạt. Chúng ghi lại chi tiết lịch sử tổ chức của từng khoa thi và triết lý sâu sắc của các triều đại về giáo dục, cách thức đào tạo cũng như phương châm sử dụng nhân tài. 

Tính xác thực và nguyên bản của tư liệu được khẳng định tuyệt đối nhờ các thông tin cụ thể. Cuối mỗi bài văn bia đều ghi rõ ngày tháng dựng bia, tên tuổi của người soạn văn ký và người trực tiếp thi công. Các bài ký này đều do những danh nhân văn hóa và các bậc trí thức lớn đương thời biên soạn.

Đối với những ai yêu thích lịch sử như mình, các dòng chữ trên bia là nguồn tư liệu tuyệt vời để tìm hiểu về cuộc đời của nhiều danh nhân đất Việt như Nguyễn Trãi, Ngô Sĩ Liên, Nguyễn Quý Đức, hay Đặng Đình Tướng. Hệ thống di sản này ghi danh tổng cộng 1304 vị tiến sĩ. 

2.3 Lịch sử dựng bia thăng trầm qua các triều đại phong kiến

Trải qua các thời kỳ, những họa tiết hoa văn trang trí phong phú trên bia đã phản ánh rõ nét sự phát triển và quan niệm thẩm mỹ của người xưa qua ba giai đoạn lịch sử khác nhau:

• Giai đoạn thứ nhất (1442 – 1529): Nhóm này gồm 14 tấm bia ghi chép các khoa thi thời Lê Sơ và nhà Mạc. Đặc trưng của thời kỳ này là phần trán bia khá hẹp, hình tượng rùa đội bia được khắc họa rất mềm mại, trang nghiêm với phần thân và đế cân đối hài hòa. Nghệ thuật điêu khắc giai đoạn này mang đậm dấu ấn mỹ thuật Phật giáo với các họa tiết hoa sen trang nhã, hình ảnh Phật tọa liên và hoàn toàn chưa có sự xuất hiện của hình tượng rồng.
• Giai đoạn thứ hai (1554 – 1652): Giai đoạn này gồm 25 tấm bia, được xem là thời kỳ đỉnh cao của kỹ thuật chạm khắc đá cổ. Điểm mới lạ là hình ảnh chạm rồng uy nghi bắt đầu xuất hiện trên bia đá. Các nghệ nhân xưa cũng đưa nhiều linh vật khác trong bộ tứ linh như Kỳ Lân, Nghê, Phượng vào điêu khắc, kết hợp cùng các chủ đề đa dạng về muôn thú và hoa văn dân gian sinh động.
• Giai đoạn thứ ba (1713 – 1780): Nhóm cuối cùng gồm 43 tấm bia có kích thước khá to lớn. Người thợ thời kỳ này tập trung tối đa vào việc khắc chữ Hán sao cho đậm nét, rõ ràng và đẹp mắt nhất trên mặt đá. Ngược lại, các chi tiết chạm khắc ở đầu rùa, dìa bia hay trán bia được tối giản hóa và không quá nổi bật như ở giai đoạn trước, hình rồng nguyên thể cùng các loại linh thú cũng không còn xuất hiện.

2.4 Có bao nhiêu trạng nguyên được khắc tên trên 82 bia tiến sĩ ở Văn Miếu Quốc Tử Giám?

Hệ thống 82 bia tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám là nơi lưu danh họ tên và quê quán của 1.307 nhà khoa bảng đỗ đạt trong suốt giai đoạn từ năm 1442 đến 1779. Danh sách này bao gồm 18 Trạng nguyên, 21 Bảng nhãn và 33 Thám hoa. Trong đó, Nguyễn Trực (khoa thi 1442) là vị Trạng nguyên đầu tiên được khắc tên trên bia đá. Mở đầu là Nguyễn Trực, còn khép lại danh sách này (đồng thời cũng là Quan trạng cuối cùng trong lịch sử khoa cử Việt Nam) chính là Trịnh Tuệ (còn gọi là Trịnh Huệ), người đỗ đạt vào năm 1736.

3 Không gian trưng bày và dãy nhà che bia cổ kính

Toàn bộ 82 tấm Bia tiến sĩ Văn Miếu Quốc Tử Giám được đặt trang trọng tại khu vực thứ ba trong khuôn viên tổng thể của di tích. Khuôn viên này được chia thành năm khu vực kiến trúc rõ rệt để du khách dễ dàng tham quan:

• Khu thứ nhất: Tính từ cổng chính của Văn Miếu đến cổng Đại Trung Môn.
• Khu thứ hai: Khuê Văn Các uy nghiêm nằm ngay sau cổng Đại Trung Môn.
• Khu thứ ba: Khu nhà bia tiến sĩ với hồ nước Thiên Quang Đỉnh nằm ở trung tâm, hai bên hồ là các dãy nhà đặt bia đá.
• Khu thứ tư: Trung tâm Văn Miếu bao gồm tòa Bái Đường và Thượng cung.
• Khu thứ năm: Khu vực nhà Thái Học.

Để bảo vệ sự nguyên vẹn của các bảo vật quốc gia trước thời tiết, hệ thống nhà che bia đã được xây dựng vào năm 1994. Hai dãy nhà bia gồm tổng cộng 8 nhà che chia đều thành hai bên hồ nước, mỗi bên có 4 nhà và mỗi nhà bảo tồn 10 tấm bia. Nằm giữa hai tòa Bi Đình là hai tấm bia cổ khắc nội dung khoa thi năm 1442 và 1448.

4 Hướng dẫn di chuyển và những quy định tham quan cần lưu ý

Khu di tích mở cửa đón khách tất cả các ngày trong tuần với khung giờ từ 7 giờ 30 đến 18 giờ từ thứ Hai đến thứ Sáu, riêng hai ngày thứ Bảy và Chủ Nhật sẽ mở cửa từ 8 giờ đến 21 giờ. Bạn có thể dễ dàng lựa chọn nhiều phương thức di chuyển phù hợp:

Vì sử dụng phương tiện cá nhân nên mình đã chủ động tra cứu Google Maps để tự lái đến đúng địa chỉ, giá gửi xe tại khu vực này thường dao động từ 10.000 đến 20.000 đồng và bạn nên chủ động hỏi giá trước khi gửi. Nếu đi bằng xe buýt, các tuyến xe phổ biến như số 02, E08, 50 đều có lộ trình đi qua di tích, bạn chỉ cần đi bộ thêm khoảng 5 đến 10 phút sau khi xuống trạm dừng.

5 Những câu hỏi thường gặp (FAQ)

5.1 Hiện nay còn bao nhiêu tấm Bia tiến sĩ Văn Miếu Quốc Tử Giám được bảo tồn vẹn nguyên?

Trong lịch sử, có tổng cộng 91 tấm bia từng được xây dựng tại di tích. Tuy nhiên, do những tác động và biến thiên của lịch sử, hiện nay chỉ còn 82 tấm bia được bảo tồn nguyên vẹn, lưu giữ thông tin đầy đủ về họ tên và quê quán của 1.304 vị trí thức khoa bảng.

5.2 Ý nghĩa của kiến trúc đặt các tấm bia tiến sĩ trên lưng rùa đá là gì?

Việc đặt các tấm bia đá khắc tên người đỗ đạt trên lưng rùa nhằm biểu thị sự trường tồn vĩnh cửu của tinh hoa nhân tài và nền giáo dục dân tộc, đồng thời thể hiện nét trang nghiêm trong không gian thờ tự.

5.3 Hệ thống nhà che bảo vệ các tấm bia đá được xây dựng từ năm nào và có cấu trúc ra sao?

Dãy nhà che bia được xây dựng từ năm 1994 để bảo vệ sự nguyên vẹn của 82 bia đá tiến sĩ. Hệ thống gồm 8 nhà che chia đều thành 2 bên hồ Thiên Quang Đỉnh, mỗi bên 4 nhà và mỗi nhà đặt 10 bia. Các nhà che được dựng theo kiểu nhà mái đao truyền thống, lợp ngói mũi hài và nền lát gạch bát sạch sẽ.

5.4 Danh sách các tiến sĩ trên tấm bia khoa thi năm 1475 được phân chia theo những thứ hạng nào?

Tấm bia tiêu biểu khoa thi năm 1475 ghi danh 44 vị tiến sĩ và được phân chia rõ ràng theo 3 thứ hạng khoa bảng từ cao xuống thấp bao gồm: Đệ nhất giáp Tiến sĩ cập đệ (3 vị), Đệ nhị giáp Tiến sĩ xuất thân (13 vị) và Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ xuất thân (28 vị).

Chuyến hành trình trải nghiệm và tìm hiểu lịch sử tại các không gian văn hóa thủ đô như Bia tiến sĩ Văn Miếu Quốc Tử Giám đòi hỏi bạn phải di chuyển liên tục qua nhiều địa điểm du lịch. Để bảo vệ các thiết bị quay chụp cá nhân cùng hành lý luôn an toàn, mình luôn tin dùng các dòng vali kéo vỏ cứng cao cấp tại MIA.vn.