Ngôi đền tọa lạc tại thôn An Xá, xã An Viên, huyện Tiên Lữ, tỉnh Hưng Yên (nay thuộc xã Hoàng Hoa Thám). Tên gọi cổ truyền của di sản này là đền Đậu An, trong đó "Đậu" là tên gọi của một xóm nhỏ, còn "An" mang ý nghĩa của sự bình an, yên ổn. Công trình tâm linh này được tiền nhân tạo dựng ngay trên một dải đất cao mang dáng dấp hình đầu rồng đắc địa. Bao bọc xung quanh khuôn viên là hệ thống đường nước uốn lượn tựa thế rồng cuộn.

Dựa trên các thư tịch và tín ngưỡng Đạo giáo lâu đời, nơi đây là không gian phụng thờ Ngọc Hoàng Thượng Đế tối cao, Ngũ Lão Tiên Ông cùng hệ thống các vị Thiên tiên, Địa tiên. Đây là những bậc tiền hiền có công lao to lớn trong việc khai phá vùng đầm lầy hoang vu thuở sơ khai, giúp dân chúng diệt trừ thú dữ, truyền dạy nghề cày cấy nông nghiệp và thành lập nên làng Chạ Xá.

Đền Đậu An, một cõi thiêng đặc biệt tại Hưng Yên 2

Lối quy hoạch toàn diện của đền Đậu An được xây dựng theo hình chữ Đinh mang đậm phong cách kiến trúc đình đền của vùng đồng bằng Bắc Bộ. Ảnh minh họa: Nguyễn Khắc Hào

Theo mình được biết thì vào ngày 31/12/2020, di tích lịch sử văn hóa ngàn năm này đã chính thức được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng là Di tích Quốc gia đặc biệt. Sự kiện này là phần thưởng và sự ghi nhận to lớn của Nhà nước đối với những giá trị tinh thần, kiến trúc bền vững mà vùng đất Hoàng Hoa Thám đang gìn giữ qua bao thăng trầm lịch sử.

Hệ thống kiến trúc tại đền Đậu An được xây dựng theo mô hình "tam giáo đồng nguyên", tạo nên một quần thể tín ngưỡng đa dạng bao gồm nhiều đền, miếu, phủ đăng đối, hòa quyện chặt chẽ với nhau.

Cổng Tam Quan: Công trình mang dáng vẻ uy nghi bề thế, được dựng trên một bình đồ hình vuông vững chãi với kết cấu hai tầng mái lợp ngói mũi hài. Bốn góc cổng là bốn cột trụ lớn, phần đỉnh đắp nổi hình tượng “Phượng Tụ Vỹ” với bốn con chim phượng chụm đuôi vào nhau, sải cánh bay lên hướng thiên không, tượng trưng cho sự hưng vượng vĩnh cửu.

Đền Đậu An, một cõi thiêng đặc biệt tại Hưng Yên 3

Đây cũng là nơi treo chiếc chuông đồng cổ của di tích. Ảnh minh họa: Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam

Đền Chính: Được thiết kế theo cấu trúc chữ Đinh truyền thống, bao gồm tòa Tiền tế và Hậu cung cấm. Mình thấy đền Chính gồm có:

  • Tòa Tiền tế: Có chiều dài hơn 20 mét, rộng hơn 9 mét và cao hơn 9 mét, biểu thị cho chín tầng mây của cửu trùng thiên vần. Toàn bộ phần khung làm bằng gỗ lim cổ thụ vững chãi như những cột chống trời, sử dụng kết cấu con chồng đấu sen tinh xảo mang đậm dấu ấn mỹ thuật thời Hậu Lê.
  • Hậu cung: Đây là một kiệt tác kiến trúc được làm hoàn toàn bằng đá xanh nguyên khối, từ hệ thống cột kèo, quá giang cho đến phần hồi hậu phía sau. Các hoa văn trạm khắc trên đá đạt đến độ tinh diệu mà các nghệ nhân làm đá ngày nay cũng khó lòng mô phỏng lại.
Đền Đậu An, một cõi thiêng đặc biệt tại Hưng Yên 4

Người dân bản địa tương truyền rằng, bất kỳ ai ăn ở hiền đức, thành tâm đến đây cầu lễ thì vạn sự đều hanh thông, thành toại. Ảnh minh họa: Trang Thông tin điện tử tổng hợp Đối ngoại Hưng Yên

Đền Mẫu (Phủ Mẫu): Tọa lạc ở phía bên trái cổng Tam quan, đăng đối hài hòa với đền Thiên Quan. Đền có bố cục chữ Đinh với tường hồi bít đốc tay ngai, mái lợp ngói mũi hài và hệ thống cửa thượng song hạ bản.

Đền Công Đồng (Đền Thiên Quan): Nằm ở phía bên phải Tam quan theo hướng nhìn từ Đền Chính ra ngoài. Đây là nơi thờ tự các đức ông Thiên Quan (các vị quan nhà Trời). Ngay trước cửa đền là một giếng ngọc trong vắt, theo mình được biết thì nguồn nước tại đây thường được dân làng dùng để ngâm gạo nếp nấu xôi, đóng oản dâng cúng vào các dịp đại lễ.

Đền Quan Giám (Nhà Oản): Nằm ở phía bên phải và xây vuông góc với đền Hạ. Ngôi đền ba gian này có kích thước 3,7m x 7,2m, làm theo kết cấu đơn giản với bốn bộ vì kèo đứng trên quá giang bằng gỗ lim, mái lợp ngói truyền thống. Đây là nơi thờ vị Quan Giám chịu trách nhiệm trông coi các công việc sự vụ của di tích và giám sát các tuần tiết dâng lễ vào Đền Chính.

Đền Kỉ Niệm: Nằm tiếp giáp với phần hồi bên trái của tòa đền Thượng. Công trình này được khởi dựng từ sớm và trải qua một cuộc đại trùng tu lớn dưới thời nhà Nguyễn vào các năm 1938 - 1940.

Miếu Cô: Nằm ở vị trí đối diện với đền Quan Giám và chếch về phía bên trái của Đền Thượng. Công trình gồm ba gian với kết cấu vì kèo đơn giản, chính giữa phía sau có một hậu cung nhỏ, là nơi tôn thờ Tứ phủ Thánh Cô và Tứ phủ Thánh Cậu.

Đền Đậu An, một cõi thiêng đặc biệt tại Hưng Yên 5

Tháp Cửu trùng bằng đất nung được xây từ thời Lý Trần vẫn vững chãi đến ngày nay. Ảnh minh họa: Trang Thông tin điện tử tổng hợp Đối ngoại Hưng Yên

Đình Căn: Tọa lạc trên một khu đất cao ráo, thoáng đãng cách khu vực Đền Chính khoảng 500 mét về hướng chính Tây, đình là nơi thờ phụng Đức Ông Đại Phạm (một trong Ngũ Lão Tiên Ông) và vị Thiên Tiên.

Đình Vô: Đình này thì nằm trên mảnh đất cao ráo cách Đền Chính chừng 200 mét về hướng Nam. Ngôi đình thờ phụng Đức Ông Lỗ Quốc chúa Võ Đại vương, một trong năm vị Tiên ông có công diệt trừ hổ dữ bảo vệ dân lành và dựng nên Thụy Ứng Quán năm xưa.

Đền Đậu An, một cõi thiêng đặc biệt tại Hưng Yên 6

Hồ nước trong xanh bao quanh đền Đậu An. Ảnh minh họa: Trang Thông tin điện tử tổng hợp Đối ngoại Hưng Yên

Hằng năm, từ ngày 6 đến ngày 12 tháng 4 âm lịch, bầu không khí tĩnh mịch tại đền Đậu An lại nhường chỗ cho sự náo nhiệt của mùa lễ hội truyền thống. Đây là dịp quan trọng để cộng đồng làng xã thắt chặt tình đoàn kết và thực hiện các nghi thức dâng hương, rước kiệu thờ Thiên Tiên và Địa Tiên.

Bên cạnh các trò chơi dân gian quen thuộc như cờ tướng, chọi gà hay những canh hát quan họ mượt mà mang đậm bản sắc vùng miền, lễ hội tại đền còn cho mình cơ hội trải nghiệm trò chơi “đánh hổ” hay còn gọi là trò “đánh bệt”.

Đền Đậu An, một cõi thiêng đặc biệt tại Hưng Yên 7

Nhiều trò chơi dân gian được tổ chức vào dịp này. Ảnh minh họa: Tạp chí điện tử Thương hiệu và Công luận

Theo quan niệm tâm linh của người dân xứ nhãn, các lực sĩ cùng mẹ con nhà Khó phải đồng lòng mưu trí để xua đuổi được con hổ ra khỏi phạm vi làng xã. Nếu đuổi được hổ, bách tính trong vùng mới có được một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt và làm ăn phát đạt.

Ngược lại, thanh niên các làng phải tập trung chặn không cho hổ chạy sang phía địa phận nhà mình. Kết thúc màn diễn, những lá cây si dùng để trang trí tổ hổ sẽ trở thành vật thiêng được người đi hội tranh nhau chọn lấy với mong muốn mang về nhà cầu tài lộc, sự an lành và hạnh phúc cho gia đình.

Đền Đậu An, một cõi thiêng đặc biệt tại Hưng Yên 8

Đông đảo người dân đủ mọi lứa tuổi cùng tề tựu về lễ hội. Ảnh minh họa: Tạp chí điện tử Thương hiệu và Công luận

Chất liệu đá xanh nguyên khối được sử dụng hoàn toàn để xây dựng hai tòa Ống muống và phần Hậu cung của đền Thượng. Tại đây, từ hệ thống cột trụ cho đến vì kèo đều bằng đá và được các nghệ nhân xưa chạm trổ hình tượng lân, nghê, rồng lượn vô cùng công phu.

Thuở sơ khai, ngôi đền chỉ là một quán thờ nhỏ được làm bằng tranh, nứa, lá và có tên gọi là Thụy Ứng Quán. Tên gọi này có nghĩa là quán thờ dùng để cầu xin những điều tốt lành, may mắn cho bách tính thập phương.

Ngôi đền tọa lạc tại địa phận thôn An Xá, xã An Viên, huyện Tiên Lữ, tỉnh Hưng Yên. Nếu xuất phát từ trung tâm thành phố Hưng Yên, du khách cần di chuyển về hướng Đông Bắc khoảng 12km. Đối với những bạn xuất phát từ thủ đô Hà Nội, quãng đường di chuyển bằng xe máy hoặc ô tô sẽ rơi vào khoảng gần 60km.

Đây là công trình tâm linh duy nhất tại Việt Nam phụng thờ Ngọc Hoàng Thượng Đế tối cao cùng hệ thống các vị thiên thần hạ giới. Thêm vào đó, kiến trúc của đền vô cùng đặc biệt khi sở hữu tòa Thượng điện có cung Đệ nhất và Đệ nhị được làm hoàn toàn bằng những khối đá nguyên khối nặng hàng chục tấn do nghệ nhân xưa chạm khắc.

Chuyến đi ngược dòng thời gian về với vùng đất di sản đền Đậu An luôn đòi hỏi bạn phải di chuyển một quãng đường khá dài và đi bộ nhiều qua các khoảng sân gạch, thềm đá gồ ghề.

Để bảo vệ an toàn tuyệt đối cho trang phục dâng lễ, những cuốn sổ tay ghi chép hay các thiết bị quay phim chụp ảnh đắt tiền trước mọi va đập dọc đường, mình luôn tin dùng vali đến từ MIA.vn.