Hành trình tham quan 16 di tích lịch sử ở Đồng Nai

1 Văn miếu Trấn Biên: "Văn Miếu Quốc Tử Giám của miền Nam"

Địa chỉ: Đường Chu Văn An, Trấn Biên, Đồng Nai

Điểm đầu tiên mình đặt chân đến là Văn miếu Trấn Biên, nằm ở thành phố Biên Hòa cũ. Khuôn viên rộng hơn 15ha, tuổi đời hơn 300 năm, người ta hay gọi đây là Văn Miếu Quốc Tử Giám của miền Nam, không phải vô cớ.

Phía trước văn miếu là một hồ nước rộng, mặt hồ yên tĩnh phản chiếu những tán cây và mái ngói lưu ly xanh ngọc. Mình đứng đó khá lâu trước khi bước vào, cứ như sợ bước vội sẽ phá mất cái không khí trang nghiêm đang vây quanh. Bên trong, nhà thờ xây theo kiểu ba gian hai chái truyền thống, nền lát gạch tàu, các cột nhà treo đôi liễn gỗ chạm khắc tinh xảo. Những vòm mái cong vút hướng lên trời xanh, trầm mặc mà đẹp đến nao lòng.

Nếu bạn muốn hiểu tìm hiểu người Việt phương Nam đã gìn giữ truyền thống học thuật và giáo dục như thế nào từ thuở khai hoang, thì Văn miếu Trấn Biên là nơi không thể bỏ qua.

2 Thành cổ Biên Hòa

Địa chỉ: Đường Phan Chu Trinh, Trấn Biên, Đồng Nai

Từ Văn miếu, mình tìm đến Thành cổ Biên Hòa, còn được gọi là Thành Cựu, Thành Kèn, hay Thành Xăng Đá. Cái tên nhiều vậy mà mỗi tên lại gắn với một giai đoạn lịch sử khác nhau, nghe đã thấy chiều sâu.

Thành này được xem là một trong những thành lũy quân sự lớn nhất còn tồn tại ở Nam Bộ đến ngày nay. Mình đặc biệt ấn tượng với những bức tường thành xây bằng đá ong thô mộc từ thuở sơ khai, rêu bám chi chít, đứng im lặng như người lính già. Hai tòa thành phía Đông và Tây thì mang kiến trúc Pháp hẳn hoi: những ô cửa mái vòm cao, thanh lịch nhưng không kém phần uy nghiêm. Đứng giữa sân thành, mình cứ hình dung không biết bao nhiêu bước chân đã đi qua đây, bao nhiêu tiếng thét trận mạc đã vọng lên giữa bốn bức tường này.

3 Đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh

Địa chỉ: Cù lao Phố, Trấn Biên, Đồng Nai

Mình dành hẳn một buổi chiều cho Đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh. Đền nằm trên Cù lao Phố, hướng mặt ra sông Đồng Nai, được Nhà nước xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia từ ngày 25/3/1991.

Nguyễn Hữu Cảnh là bậc công thần đời chúa Nguyễn Phúc Chu, người có công lớn trong việc khai khẩn, xác lập chủ quyền vùng đất Nam Bộ vào cuối thế kỷ XVII. Cù lao Phố chính là nơi ông đặt chân đến đầu tiên khi kinh lược xứ Đồng Nai. Bên trong đền, ngoài tượng Nguyễn Hữu Cảnh và chính điện trang nghiêm, còn có nhà Văn bia Biên Hòa, nơi lưu giữ những dấu tích lịch sử về quá trình hình thành vùng đất này.

4 Mộ cự thạch Hàng Gòn: Bí ẩn 2.000 năm giữa đất Long Khánh

Địa chỉ: Hàng Gòn, Đồng Nai

Đây là điểm khiến mình bất ngờ nhất trong hành trình. Mộ cự thạch Hàng Gòn nằm ở thành phố Long Khánh cũ, là di tích khảo cổ quốc gia đặc biệt, thuộc loại hình mộ táng dolmen cực kỳ hiếm gặp ở Việt Nam lẫn trên thế giới, có niên đại từ 150 năm trước Công nguyên đến 240 năm sau Công nguyên.

Ngôi mộ có dạng hầm mộ, được cấu tạo bởi những tấm đá hoa cương và trụ đá khổng lồ. Mình đứng trước nó và không hiểu nổi tại sao người cổ đại lại có thể vận chuyển và dựng lên những khối đá lớn đến vậy ở vùng đất này. Bí ẩn đó vẫn còn đó, chưa có lời giải thỏa đáng nào, và có lẽ đó chính là sức hút lạ kỳ của Mộ cự thạch Hàng Gòn.

Người dân địa phương hay gọi là Mả Ông Đá, hay Mộ Đông Dương. Chỉ cần một cái tên dân gian thôi cũng đủ thấy nơi này gắn bó với ký ức cộng đồng sâu đến nhường nào.

5 Địa đạo Nhơn Trạch

Địa chỉ: xã Phước An, Đồng Nai

Mình đến địa đạo Nhơn Trạch (còn gọi là địa đạo Phước An) ở huyện Nhơn Trạch cũ vào buổi sáng. Được tham quan trực tiếp khoảng 200m hệ thống địa đạo, mình phải cúi khá thấp mới len qua được, mồ hôi toát ra giữa bóng tối và mùi đất ẩm. Lúc đó mình nghĩ: ngày xưa, những con người này không chỉ chui qua, họ còn sống trong đó.

Khu nhà trưng bày ở đây ấn tượng không kém: mô hình tái dựng hoạt động đào địa đạo, tư liệu và hình ảnh về đặc công Rừng Sác, hàng trăm hiện vật của các chiến sĩ cách mạng. Mình đứng mãi trước một tủ kính trưng bày những vật dụng đơn sơ, chợt hiểu tại sao người ta nói địa đạo Nhơn Trạch được hình thành từ trí tuệ và sự anh dũng của quân dân vùng đất này trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ.

6 Chùa Ông (Miếu Quan Đế)

Địa chỉ: 48 Đặng Đại Độ, Trấn Biên, Đồng Nai

Chùa Ông (Thất Phủ Cổ Miếu hay Miếu Quan Đế) ở thành phố Biên Hòa cũ là điểm dừng mình thích nhất trong chặng về chiều. Chùa được xây dựng cách đây hơn 300 năm, gắn liền với sự định cư đầu tiên của cộng đồng người Hoa ở Nam Bộ vào giữa thế kỷ XVII.

Không gian trong chùa trầm đặc khói hương, đèn lồng đỏ treo kín mái, tiếng chuông nhỏ thỉnh thoảng ngân lên trong im lặng. Người ta vẫn đến đây lễ bái đều đặn, cúng kiến trang nghiêm. Chùa Ông không chỉ mang giá trị văn hóa và tín ngưỡng, mà còn là chứng nhân lịch sử cho một cộng đồng đã chọn vùng đất này làm quê hương từ mấy trăm năm trước.

7 Di tích Nhà Xanh

Địa chỉ: 477 Nguyễn Văn Hoa, Trấn Biên, Đồng Nai

Nhà Xanh, hay còn gọi là Biệt thự sở Cao su, nằm ở phường Trấn Biên, thành phố Biên Hòa cũ. Công trình này được xây từ đầu thế kỷ XX theo phong cách Pháp, từng là nơi ở của kỹ sư và quản lý người Pháp làm việc tại sở cao su.

Điều làm Nhà Xanh trở thành di tích lịch sử là sự kiện ngày 07/07/1959: một tổ chiến đấu của quân giải phóng đã thực hiện trận đánh chớp nhoáng vào trụ sở phái đoàn cố vấn quân sự Mỹ (MAAG) đóng tại đây. Đây được xem là tiếng súng đầu tiên tấn công vào lực lượng cố vấn Mỹ ở miền Nam Việt Nam. 

8 Chùa Đại Giác

Địa chỉ: Đỗ Văn Thi, Trấn Biên, Đồng Nai

Chùa Đại Giác (còn gọi là Đại Giác cổ tự hay chùa Phật Lớn) có từ giữa thế kỷ XVII, được công nhận là Di tích Lịch sử Nghệ thuật quốc gia năm 1990. Điều thú vị là chùa còn cũ hơn cả mốc lịch sử 1698, tức là người Việt đã hiện diện ở Đồng Nai trước khi Lễ Thành Hầu Nguyễn Hữu Cảnh vào kinh lược Nam Bộ.

Theo lời kể, công chúa Ngọc Anh, con gái Nguyễn Ánh, từng nương náu tại chùa khi trốn chạy quân Tây Sơn. Sau khi lên ngôi, vua Gia Long đã cho trùng tu lại. Quy mô chùa khoảng 3.000m², xây theo kiểu chữ Tam truyền thống. Mình đặc biệt ấn tượng với tượng Phật A Di Đà bằng đá trắng cao 2,25m đặt dưới gốc si già và cây bồ đề lớn trong sân tạo bóng mát bình yên đến lạ.

9 Đình Tân Lân

Địa chỉ: Nguyễn Văn Trị, Trấn Biên, Đồng Nai

Đình Tân Lân là một trong những di tích tiêu biểu của văn hóa truyền thống Nam Bộ, lưu giữ những nét đặc trưng của kiến trúc đình làng Việt Nam. Mái ngói âm dương, cột kèo chạm trổ tinh xảo, cổng tam quan uy nghi, sân đình rộng thường dùng để tổ chức lễ hội. Các hoa văn trên cửa võng, hoành phi, câu đối phản ánh tâm thức và đời sống tinh thần của cư dân vùng Đồng Nai qua nhiều thế kỷ.

Mình ghé vào một buổi chiều vắng, không có lễ hội, không đông người mà chỉ có tiếng lá cây xào xạc, khói nhang thoảng nhẹ.

10 Đình Thần An Hòa Bến Gỗ

Địa chỉ: Ngã 3 đường Ngô Quyền và đường Nguyễn Văn Tỏ, Long Hưng, Đồng Nai

Đình Thần An Hòa, hay còn được gọi với tên dân dã là đình Bến Gỗ, gắn liền với quá trình khai hoang mở cõi của lưu dân vùng đất phương Nam. Với tuổi đời hơn trăm năm, nơi đây không chỉ là điểm tựa tinh thần của người dân địa phương mà còn là điểm đến tham quan cho những ai muốn tìm hiểu về cội nguồn di sản.

Toàn bộ khung sườn được dựng bằng các loại gỗ quý, chạm khắc tinh xảo với các điển tích long, lân, quy, phụng. Mái đình lợp ngói âm dương, rêu phong cổ kính tạo nên vẻ uy nghiêm, tĩnh lặng giữa nhịp sống hiện đại.

Nơi đây còn lưu giữ các sắc phong của các triều đại nhà Nguyễn ban tặng cho Thành hoàng bổn cảnh, một điều cực kỳ hiếm còn giữ được đến ngày nay. Lễ hội Kỳ Yên hàng năm thu hút rất đông người dân và khách thập phương.

Mình không đến đúng dịp lễ nhưng cũng cảm nhận được không khí thiêng liêng qua những gian thờ bài trí trang trọng và làn khói hương mỏng vấn vít trên xà gỗ đen bóng thời gian.

11 Mộ cổ Trịnh Hoài Đức

Địa chỉ: Trấn Biên, Đồng Nai

Trịnh Hoài Đức là nhân vật có đóng góp quan trọng trong lịch sử Việt Nam thời Nguyễn, lăng mộ của ông ở Đồng Nai là công trình thể hiện nghệ thuật kiến trúc truyền thống qua cách bố trí lăng mộ, cổng đá, mái ngói đến các tượng trang trí. Mình dành khá nhiều thời gian đọc các bia đá và phù điêu để hiểu hơn về cuộc đời và những đóng góp văn hóa, lịch sử của ông.

Khu lăng mộ không đông, yên tĩnh, nhiều cây xanh, là một điểm dừng chân phù hợp nếu bạn muốn một khoảnh khắc tĩnh lặng giữa hành trình dài.

12 Chùa Long Thiền

Địa chỉ: 3B Đường Bùi Hữu Nghĩa, Biên Hòa, Đồng Nai

Chùa Long Thiền tọa lạc bên sông Đồng Nai, đối diện trung tâm thành phố Biên Hòa cũ. Chánh điện bài trí tỉ mỉ, hệ thống cột chính chạm khắc tinh xảo các đề tài hòa điếu, bát tiên, lý ngư hóa long, nhật nguyệt, tứ linh. Khuôn viên có cả chánh điện, nhà thờ Tổ, giảng đường, tăng đường, và sân với các bảo tháp cổ bên cạnh những gốc cây cổ thụ che bóng mát.

Mình ghé vào lúc chiều muộn, khi ánh nắng đã nhạt và sân chùa càng trở nên thanh bình. Chùa Long Thiền cho mình cảm giác khác hẳn các ngôi chùa phố thị, cái yên tĩnh ở đây có chiều sâu, như được gom góp từ mấy trăm năm tồn tại bên dòng sông.

13 Chiến khu Đ và những địa chỉ đỏ

Nằm trong khu rừng Mã Đà, huyện Vĩnh Cửu, Căn cứ Trung ương Cục miền Nam (Chiến khu Đ, 1961-1962) là một trong những địa chỉ đỏ nổi tiếng nhất Đồng Nai. Địa hình chủ yếu là vùng bình nguyên, rừng và đồi liên tiếp, được bao phủ bởi rừng cây hỗn giao nhiều tầng. Hàng trăm sông suối thuộc lưu vực sông Đồng Nai chảy xuyên qua, tạo nên những tuyến phòng thủ thiên nhiên độc đáo. Chiến khu Đ từng là địa bàn tập kết sức người, sức của từ hậu phương lớn miền Bắc chi viện cho miền Nam theo tuyến đường Trường Sơn xuống Nam Tây Nguyên.

Cũng không thể không nhắc đến Khu di tích Căn cứ Tỉnh ủy Biên Hòa (U1) ở huyện Trảng Bom, nơi có Cụm tượng đài lực lượng vũ trang 3 thứ quân và Đền tưởng niệm. Những địa danh này, cùng với Nhà lao Tân Hiệp và Nhà Xanh tại Biên Hòa, đang dần trở thành điểm đến quan trọng trong các tour du lịch giáo dục và về nguồn.

14 Nhà Hội Bình Trước

Địa chỉ: số 4 đường Ba Mươi Tháng Tư, Trấn Biên, Đồng Nai

Không phải đình, không phải chùa, nhưng Nhà hội Bình Tước (DTLS Nhà Hội Bình Trước, Trấn Biên) lại gây ấn tượng mạnh với mình vì kiến trúc cực kỳ đặc sắc. Hai bức phù điêu gốm chạm nổi có bố cục chặt chẽ và đường nét tinh vi là điểm nhấn nổi bật nhất. Hệ thống mái trang trí hình cặp rồng uốn khúc chầu trái châu, mái ngói âm dương cổ kính, bên trong là sự kết hợp hài hòa giữa chất liệu gỗ và các chi tiết gốm trang trí.

Mình loanh quanh ở đây khá lâu vì cứ muốn nhìn thật kỹ từng ô gốm một. Không gian mang đậm nét trang nghiêm của đình làng Nam Bộ dù quy mô không quá lớn. Theo mình tìm hiểu, cách đây khoảng 90 năm, Nhà hội Bình Trước được viên chủ tỉnh Biên Hòa người Pháp Bolen chủ trương xây dựng, làm chỗ hội họp của hương chức, hội tề địa phương.

15 Địa đạo Suối Linh

Địa chỉ: Trị An, Đồng Nai

Điểm cuối trong hành trình của mình là Địa đạo Suối Linh ở khu vực Trị An, xây dựng trên một đồi đất bằng phẳng giữa rừng nguyên sinh miền Đông. Tổng chiều dài công trình khoảng 260,7m, thiết kế quanh co gấp khúc với đầy đủ lỗ thông hơi hướng lên mặt đất. Hệ thống giao thông hào phân bố ở phía Tây Bắc, một tuyến duy nhất dẫn thông vào lòng đất.

So với địa đạo Nhơn Trạch, nơi này hoang sơ hơn và vị trí giữa rừng nguyên sinh tạo cảm giác khác hẳn. Mình đứng ở cửa địa đạo, xung quanh chỉ có tiếng lá và tiếng chim, khó mà hình dung được rằng chính trong lòng đất yên bình này từng có những con người ngày ngày chiến đấu và ẩn náu.

Chuyến tham quan các di tích lịch sử Đồng Nai là những khoảnh khắc đứng trước mái ngói xanh ngọc và cảm thấy thời gian chậm lại, là lúc ngồi bên sông Đồng Nai lúc chiều tà và hiểu vì sao bao thế hệ người Việt đã gắn bó đời mình với vùng đất này, là khoảnh khắc chui vào lòng địa đạo tối tăm ẩm ướt và bỗng thấy biết ơn vô hạn những người đã không chịu khuất phục.

Nếu bạn đang lên kế hoạch cho chuyến đi này, mình gợi ý mang theo một chiếc balo du lịch gọn nhẹ giúp bạn thoải mái di chuyển và có hai tay tự do để chụp ảnh, cầm tờ giới thiệu, hay đơn giản là chắp tay trước những không gian linh thiêng. MIA.vn có nhiều mẫu balo du lịch phù hợp cho những hành trình khám phá văn hóa, lịch sử như thế này, bạn có thể tham khảo trước khi lên đường nhé.