Hành trình đến Văn miếu Xích Đằng thăm “đất học” xứ nhãn

1 Văn miếu Xích Đằng ở đâu?

Văn miếu Xích Đằng tọa lạc tại đoạn đầu Đường Văn Miếu, thôn Xích Đằng, phường Sơn Nam, tỉnh Hưng Yên (trước là phường Lam Sơn, thành phố Hưng Yên cũ), là một điểm quan trọng trong quần thể di tích Phố Hiến. Cái tên "Xích Đằng" cũng chính là tên của vùng đất nơi văn miếu tọa lạc.

Khi đến thăm Văn miếu, đi qua hồ Văn, đầm Vạc được tô điểm bởi nhãn và sen, quang cảnh đầu tiên mình gặp là hình ảnh 2 cây gạo cổ thụ hàng trăm năm tuổi đứng trước tam quan.

Hai cây gạo sừng sững như hai người gác cổng trầm mặc, khiến mình có cảm giác bước chân vào một chốn linh thiêng thật sự chứ không chỉ đơn thuần là tham quan.

Văn miếu Xích Đằng được công nhận là Di tích Lịch sử cấp quốc gia vào năm 1992. Mình đến vào buổi sáng, trời còn mát, không khí yên tĩnh và không đông người, đó có lẽ là thời điểm lý tưởng nhất để thư thả ngắm nhìn từng chi tiết kiến trúc mà không bị chen lấn.

Nếu bạn đến dịp Tết hoặc đầu năm học thì sẽ có thêm nhiều hoạt động văn hóa thú vị.

2 Một nét sơ qua về lịch sử văn miếu

Theo mình tìm hiểu cũng như được giới thiệu thêm, Văn miếu Xích Đằng được xây dựng từ cuối thời Lê, thế kỷ 17 (khoảng năm 1701) và được trùng tu, tôn tạo lớn vào năm Minh Mạng thứ 20 (Kỷ Hợi, 1839) trên nền của ngôi chùa cổ Nguyệt Đường, xã Nhân Dục, tổng An Tảo, huyện Kim Động xưa, nay là phường Sơn Nam,tỉnh Hưng Yên.

Xưa kia, văn miếu là nơi tổ chức các kỳ thi, bái tế các bậc hiền nho vào mỗi dịp "xuân thu nhị kỳ" hằng năm như ngày mùng 10 tháng giêng và 14 tháng 8 âm lịch, các chức sắc đầu tỉnh và nho sinh của toàn trấn Sơn Nam và tỉnh Hưng Yên tổ chức tế lễ, đồng thời thi bình văn.

Trước Cách mạng Tháng Tám 1945, Văn miếu Xích Đằng từng là cơ sở hoạt động cách mạng bí mật của Trung ương, xứ ủy và Tỉnh ủy Hưng Yên.

Điều mình thấy thú vị là văn miếu này ban đầu vốn là đất chùa, rồi dần trở thành nơi tôn vinh việc học hành khoa cử suốt mấy trăm năm. Văn miếu Xích Đằng còn là một trong hai văn miếu lâu đời nhất còn tồn tại, chỉ đứng sau Văn miếu Quốc Tử Giám ở Hà Nội.

3 Kiến trúc cổ kính của Văn miếu

Đây là phần mình dành nhiều thời gian nhất để đi vào từng góc, ngắm nhìn và chụp ảnh.

Khuôn viên Văn miếu rộng 6.000 m2, bao gồm các công trình kiến trúc tam quan, lầu chuông, lầu khánh, hai dải vũ, khu chính và khu tháp thờ. Tam quan Văn miếu xây dựng theo kiến trúc "chồng diêm hai tầng tám mái".

Từ trên lầu tam quan có ngưỡng cửa hình tròn, có thể thu vào tầm mắt phong cảnh hữu tình đúng như câu đối ở tam quan:

"Bốn mặt hai đàn dâng ca hát, Tinh thần thoải mái lòng rộng mở,

Một trời gió quang mây tạnh, Núi cũng cao mà nước cũng trong".

Khoảng sân của văn miếu có con đường chữ thập, chia sân ra làm bốn ô. Các sĩ tử khi tham gia kỳ thi Hương sẽ ngồi ở 4 ô đó. Hai bên sân là hai lầu chuông và lầu khánh.

Mình đứng giữa sân mà cứ hình dung ra cảnh các sĩ tử xưa ngồi cặm cụi trong cái nắng, cầm bút viết từng con chữ, lòng đầy khát vọng.

Khác với các văn miếu khác, chỉ riêng Văn miếu Xích Đằng có chuông đồng và khánh đá có niên đại từ thời vua Gia Long. Hai chiếc chuông và khánh đá của Văn miếu Xích Đằng là di vật cổ được đúc từ thế kỷ 18.

Nối tiếp là hai dãy tả vu và hữu vu hai bên, là nơi để quan đầu tỉnh sửa mũ áo trước khi vào tế lễ Đức thánh. Ngày nay hai dãy nhà này dùng để trưng bày những hình ảnh liên quan đến ngành giáo dục của tỉnh Hưng Yên xưa và nay.

Mình đã vào xem và thấy khá nhiều hình tư liệu thú vị về truyền thống khoa cử của vùng đất này qua các thời kỳ.

4 Bên trong khu nội tự, nơi thờ những bậc thánh hiền

Khu nội tự Văn miếu Xích Đằng được xây kiểu chữ Tam, gồm: tiền tế, trung từ và hậu cung. Hệ thống mái theo kiểu "trùng thiềm địa ốc". Nội thất tỏa sáng với hệ thống các đại tự, câu đối, cửa võng và các cột kèo sơn son thếp vàng.

Toàn bộ hệ thống cửa, xà cột đều bằng gỗ lim và được chạm khắc công phu. Mình đứng ngay trước chính điện mà cứ ngẩng đầu nhìn mãi những họa tiết trên xà gỗ, kỳ công đến từng chi tiết nhỏ.

Cửa chính điện là bàn thờ thầy giáo Chu Văn An (1292-1370), nhà sư phạm tài năng đức độ thời Trần. Phía sau là ban thờ Khổng Tử (551-479 TCN), người sáng lập ra Nho giáo và tứ phối, bốn vị học trò của Khổng Tử là Mạnh Tử, Tương Tử, Nhã Uyên và Tăng Sâm.

5 9 tấm bia đá ghi danh 161 hiền tài của đất Hưng Yên

Góc mình ở lâu nhất trong khu nội tự là nơi đặt những tấm bia đá. Nơi đây có 9 tấm bia đá, trong đó có 8 tấm dựng năm Đồng Khánh 1888 và một tấm dựng năm Bảo Đại năm 1943.

Trên 9 tấm bia có ghi danh 161 trên tổng 228 vị đã đỗ khoa bảng của tỉnh Hưng Yên trong thời phong kiến.

Trên các bia đá ghi danh các vị đỗ đại khoa thuộc các triều đại Trần, Mạc, Lê, Nguyễn. Nhìn những hàng chữ Hán khắc sâu vào đá, mình cảm thấy đây là thứ "bảng vàng" thật sự, nặng tình nặng nghĩa hơn bất kỳ bằng khen nào mình từng thấy.

Học vị cao nhất vào thời điểm bấy giờ là Trạng nguyên Tống Trân, người thôn An Cầu, huyện Phù Cừ, đời Trần, và Trạng nguyên Nguyễn Kỳ người xã Bình Dân, huyện Khoái Châu, triều Mạc.

6 Lễ hội và những hoạt động ý nghĩa tại văn miếu

Lễ hội truyền thống của Văn miếu Xích Đằng diễn ra vào ngày mùng 4 và 5 Tết Âm lịch với nhiều hoạt động như triển lãm thư pháp, cho chữ đầu xuân và hát ca trù.

Nối tiếp truyền thống xưa, lễ hội Văn miếu ở Hưng Yên ngày nay cũng được tổ chức "xuân thu nhị kỳ" vào ngày 15/1 và 15/8 âm lịch hằng năm, với các hoạt động tế lễ, thể hiện tinh thần tôn sư trọng đạo và phấn đấu cho sự nghiệp giáo dục ngày càng tiến bộ.

Vào năm học mới hay ngày Nhà giáo Việt Nam, ở văn miếu còn diễn ra các hoạt động như lễ báo công nhằm vinh danh học sinh nghèo vượt khó, có thành tích học tập tốt hay các thầy cô giáo có thành tích giảng dạy xuất sắc trong năm học.

Nếu bạn có dịp đến đúng dịp, mình nghĩ trải nghiệm xin chữ đầu xuân hay nghe hát ca trù ngay trong khuôn viên văn miếu sẽ là điều khó quên.

Rời văn miếu, mình bước ra mà lòng còn vấn vương mãi vì kiến trúc cổ kính cùng tinh thần hiếu học, tôn sư trọng đạo được người Hưng Yên gìn giữ qua từng thế hệ, từ thời các sĩ tử ngồi thi đến tận ngày nay vẫn còn sống động trong từng lễ hội, từng buổi trao thưởng học sinh.

Nếu bạn đang lên kế hoạch cho một chuyến đi ngắn ngày từ Hà Nội, Hưng Yên và Văn miếu Xích Đằng là lựa chọn xứng đáng để ghé qua. Không cần hành lý cồng kềnh, một chiếc balo gọn nhẹ là đủ cho chuyến đi nhẹ nhàng nhưng đầy ý nghĩa này.