Ghé làng sơn mài Tương Bình Hiệp thăm nét đẹp di sản 300 năm

1 Hành trình rẽ lối tìm về ký ức của làng sơn mài Tương Bình Hiệp

Vị trí: phường Chánh Hiệp, TP. HCM (thành phố Thủ Dầu Một, tỉnh Bình Dương cũ)

Chỉ cách trung tâm TP.HCM khoảng hơn 1 giờ chạy xe, không khí tại làng sơn mài Tương Bình Hiệp hiện lên vô cùng yên bình, chậm rãi. Tìm hiểu sâu hơn từ các nghệ nhân trong làng, mình mới biết nghề sơn mài ở đây đã có gốc rễ từ cuối thế kỷ XVII, theo chân những dòng người di cư từ miền Bắc và miền Trung vào lập nghiệp. Ban đầu chỉ là công việc làm lúc nông nhàn để nguôi đi nỗi nhớ quê hương xứ sở, dần dần nghệ thuật này đã bám rễ sâu vào lòng đất Bình Dương.

Bước ngoặt lớn nhất của làng nghề là vào năm 1901, khi Trường Mỹ thuật bản xứ Thủ Dầu Một ra đời, hệ thống hóa việc đào tạo và đưa kỹ thuật vẽ sơn mài Tương Bình Hiệp lên một tầm cao mới: tinh xảo hơn, có chiều sâu hơn và vươn tầm thế giới. Làng sơn mài Tương Bình Hiệp từng có hơn 700 hộ sản xuất vào thời hoàng kim những năm 1980 - 1990 (thời điểm hợp tác xã xuất khẩu đi khắp các thị trường châu Âu, Đức, Pháp, Nhật...). Hiện nay số lượng họ dân theo nghề sơn mài đã có phần giảm đi nhưng mình vẫn cảm nhận được tinh thần gìn giữ di sản cực kỳ mãnh liệt của người dân nơi đây thông qua các chương trình phát triển du lịch Bình Dương và sản phẩm OCOP.

2 Mục sở thị 25 công đoạn kỳ công tạo nên một tác phẩm nghệ thuật

Ghé vào một xưởng của gia đình nghệ nhân trong làng sơn mài Tương Bình Hiệp, mình thực sự bị choáng ngợp trước sự kiên trì vô hạn của người thợ. Để hoàn thiện một món đồ sơn mài đúng chuẩn cổ truyền, người thợ phải mất từ 3 đến 6 tháng ròng rã trải qua 25 công đoạn khắt khe.

2.1 Công thức pha sơn độc quyền và những lớp cốt mộc mạc

Trò chuyện cùng các nghệ nhân tại làng sơn mài Tương Bình Hiệp, mình mới được bật mí rằng linh hồn của sơn mài nơi đây nằm ở công thức pha trộn độc quyền giữa nhựa cây sơn ta từ Phú Thọ và sơn Nam Vang (Campuchia). Hỗn hợp này giúp tạo ra chất sơn bóng bẩy, chịu được thời tiết khô lạnh mà không hề bị nứt nẻ.

Tùy vào sản phẩm mà cốt (vóc) bên dưới sẽ được chọn lựa khác nhau:

- Gỗ và ván ép: Dùng cho các loại bàn ghế, tủ kệ lớn hoặc tranh khổ lớn.

- Gốm sứ: Thường dùng làm cốt cho các loại bình hoa nghệ thuật, tượng trang trí.

- Vải và giấy dán: Dành cho những sản phẩm yêu cầu mỏng, nhẹ như bát đĩa, khay trà.

2.2 Nghệ thuật cẩn trứng, cẩn xà cừ tinh xảo

Mình đã ngồi hàng giờ liền chỉ để ngắm nhìn một chị thợ tỉ mỉ bẻ từng mảnh vỏ trứng nhỏ xíu, cẩn lên lớp sơn để tạo hình đóa hoa sen trắng (gọi là kỹ thuật cẩn trứng) hay tỉ mẩn mài những mảnh vỏ trai óng ánh (cẩn xà cừ). Mỗi sản phẩm sau khi vẽ nổi, dát vàng lá, bạc lá sẽ tiếp tục được phủ từ 16 đến 30 lớp sơn lót, sơn bóng.

Điều thú vị là người thợ phải mài đi mài lại sản phẩm dưới nước sau khi hoàn thành từng công đoạn sơn để các chi tiết hiện lên sắc sảo, thanh thoát nhất. Ngắm nhìn những đôi bàn tay lấm lem vệt sơn đen nhưng thao tác cực kỳ uyển chuyển, mình mới thấy trân quý giá trị của từng tác phẩm biết nhường nào!

3 Những trải nghiệm không thể bỏ qua và kinh nghiệm dắt túi cho chuyến đi

Để chuyến đi khám phá làng sơn mài Tương Bình Hiệp của bạn thật trọn vẹn, hãy lưu lại một vài chia sẻ thực tế dưới đây từ mình nhé:

• Thời gian ghé thăm lý tưởng: Cứ vào ngày 13 tháng 6 và ngày 20 tháng 12 Âm lịch hằng năm, làng nghề lại tổ chức lễ cúng Tổ nghề rất long trọng để tưởng nhớ công ơn các bậc tiền nhân. Ghé thăm làng sơn mài Tương Bình Hiệp vào dịp này, bạn sẽ được hòa vào không khí lễ hội truyền thống vô cùng đặc sắc của người dân nơi đây.
• Mua sắm quà lưu niệm: Làng nghề có 3 dòng sản phẩm chính để bạn lựa chọn mua về làm quà: dòng sơn mài trang trí (tranh treo tường, bình phong), đồ gia dụng ứng dụng (khay trà, hộp đựng trang sức, bát đĩa) và tranh nghệ thuật cao cấp. Mỗi món đồ nhỏ xinh mua tại xưởng vừa là món quà tặng ý nghĩa, vừa góp một phần nhỏ kinh phí ủng hộ các nghệ nhân giữ lửa nghề.

• Lưu ý khi mua hàng: Trên thị trường hiện tại có sự xuất hiện của một số dòng sản phẩm giả sơn mài dùng sơn công nghiệp nhanh hỏng. Khi đến trực tiếp Tương Bình Hiệp, bạn nên ưu tiên chọn mua ở các cơ sở uy tín lâu đời trong làng để sở hữu những tác phẩm làm từ sơn ta truyền thống, có độ bền và chiều sâu thẩm mỹ vượt trội nhé.

Chuyến hành trình một ngày tìm về làng sơn mài Tương Bình Hiệp đã mang đến cho mình những trải nghiệm tinh thần vô cùng đắt giá. Được lắng nghe tiếng mài sơn xào xạc bên thềm nhà, ngắm những bức tranh cẩn trứng lung linh dưới nắng chiều đã giúp mình thêm yêu những giá trị văn hóa thủ công bền bỉ của dân tộc. Cuối tuần này, nếu bạn muốn có một chuyến đi trốn phố nhẹ nhàng, đầy tính trải nghiệm và chiều sâu văn hóa, hãy xách balo lên và hướng về Tương Bình Hiệp nhé.