Lễ hội Gội đầu Quỳnh Nhai: Nghi lễ cuối năm người Thái trắng

1 Đôi nét về Lễ hội Gội đầu ở Quỳnh Nhai, Sơn La

Lễ hội Gội đầu, tiếng Thái gọi là Lúng Ta (còn được các nguồn viết là Lung Ta), là nghi lễ quan trọng trong đời sống tinh thần của người Thái trắng ở Quỳnh Nhai, tỉnh Sơn La. Theo quan niệm của đồng bào, gội đầu không đơn thuần là việc vệ sinh cá nhân mà là cách tẩy rửa điều không may, gột bỏ uế khí, tiễn đưa những điều xui xẻo của năm cũ để đón vận khí mới.

Người Thái trắng tin rằng khi hết một năm cũ, mọi người trong bản đều cần ra sông, ra suối gội đầu để rửa trôi vất vả, bệnh tật và rủi ro, cho chúng xuôi theo dòng nước đi mãi không trở lại. Cũng theo quan niệm này, hết chiều 30 Tết là bước sang năm mới, nên trước khi cúng Tết, mọi người phải tắm gội sạch sẽ và mặc quần áo mới mới được làm lễ. Ai chưa gội đầu dịp này coi như chưa rũ bỏ được điều xui rủi của năm cũ.

Lễ hội còn thể hiện tinh thần đoàn kết, tương thân tương ái và mối quan hệ hài hòa giữa con người với thiên nhiên. Năm 2020, Nghi lễ Gội đầu của người Thái trắng được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

2 Truyền thuyết Nàng Han

Lễ hội bắt nguồn từ truyền thuyết về Nàng Han, người con gái Thái xinh đẹp đã cải trang thành nam giới để tập hợp binh mã đánh đuổi giặc ngoại xâm, giữ yên bờ cõi. Khi chiến thắng trở về đúng vào ngày 30 Tết, nàng cho quân sĩ dừng bên bờ suối nghỉ ngơi, tắm gội, ăn mừng chiến thắng và đón năm mới. Theo truyền thuyết, nơi nàng tắm bỗng tỏa ánh hào quang, có đám mây ngũ sắc xuất hiện đón nàng về trời.

Để tỏ lòng kính trọng và biết ơn, người dân 16 châu Thái, trong đó có Châu Chiên (tức Quỳnh Nhai), đã lập miếu thờ Nàng Han tại bản Mường Chiên, thờ cúng vào các dịp lễ Tết và tổ chức nghi lễ gội đầu hằng năm. Vì miếu nằm trong vùng lòng hồ thủy điện, sau năm 2012 cộng đồng đã di dời miếu lên đồi Pú Nghịu, xã Mường Giàng, đồng thời xây thêm đền Linh Sơn Thủy Từ thờ thần Núi, thần Sông.

3 Lễ hội Gội đầu diễn ra khi nào, ở đâu?

Lễ hội diễn ra vào ngày cuối năm âm lịch, tức ngày 29 hoặc 30 tháng Chạp. Lễ gội đầu vào buổi trưa đến chiều 30 Tết. Năm 2026, lễ hội được tổ chức ngày 16/2 (tức 29 Tết) tại đền Linh Sơn Thủy Từ, đền Nàng Han và bến nước bản Pom Sinh, xã Quỳnh Nhai, tỉnh Sơn La, với sự tham dự của lãnh đạo xã, nghệ nhân, cán bộ, nhân dân và đông đảo du khách.

Sau khi di dân tái định cư nhường chỗ cho công trình thủy điện Sơn La, đồng bào và chính quyền địa phương đã tổ chức phục hưng lễ hội để tôn vinh bản sắc Thái trắng, đồng thời quảng bá tiềm năng văn hóa và du lịch của vùng.

4 Chuẩn bị cho lễ hội Gội đầu

Trước ngày lễ, cả bản họp bàn, trong đó già làng (đồng thời là thầy cúng) và trưởng bản là người chủ trì, chuẩn bị hậu cần và lễ vật. Mâm lễ vật chín được chuẩn bị tại nhà trưởng dòng họ để cúng tổ tiên, Nàng Han, thần Núi, thần Sông và thần Thổ địa.

Nước gội đầu là phần đặc sắc nhất. Các cô gái Thái vo gạo nếp lấy nước, để trong chum hoặc nồi cả tuần cho chua, đôi khi pha thêm dầu quả bồ kết hoặc cánh hoa rừng, được cho là giúp mái tóc đen dài, mượt, ít gầu. Nước thơm cũng được nấu từ bồ kết, lá bưởi, sả và hoa xuân. Đàn ông thường dùng bồ kết nướng rồi ngâm với nước nóng. Nước tắm của phụ nữ thường là nước thơm từ cây mùi già.

Trang phục của dân bản chủ yếu là áo váy đen. Phụ nữ mặc áo ngắn "sửa nọi" bên trong và áo dài "sửa luông" bên ngoài, đàn ông mặc áo vải đen giản dị và quấn khăn màu tối. Trai tráng dọn bến sông, dựng cây nêu và chuẩn bị chỗ diễn ra các trò chơi, múa hát. Các nghệ nhân chuẩn bị trống, chiêng, những người được chọn khiêng, đánh trống chiêng phải là người cả năm không gặp điều xui, gia đình không có người mất hay ốm đau.

5 Phần lễ: rước lễ và cúng thần

Trước khi ra sông, trưởng bản hoặc thầy mo thắp hương trước bàn thờ tổ tiên để mời tổ tiên cùng gội đầu với con cháu trước khi đón năm mới. Đoàn rước đi theo hàng một, thầy mo hoặc trưởng bản đi đầu, theo sau là dân bản và các nam thanh nữ tú khiêng trống chiêng, nhịp trống đánh ba nhịp đệm một nhịp chiêng. Đoàn mang theo nước gội và mỗi người cầm một cành lá xanh dùng trong nghi thức.

Đến miếu Nàng Han và đền thần Núi, thần Sông, đôi nam nữ chưa vợ chưa chồng dâng mâm lễ. Thầy cúng làm lễ cầu bình an cho dân bản, đọc chúc văn kể công trạng của Nàng Han. Dân làng lấy nước từ giếng trời bên miếu làm phép để cầu an, trừ tà, rồi đoàn rước tiếp tục đánh trống chiêng đi xuống bến sông. Người Thái Quỳnh Nhai quan niệm rằng lúc này Nàng Han đã đi cùng xuống sông để gội đầu, còn tiếng trống chiêng còn có ý nghĩa xua đuổi tà ma khỏi bản.

Tại bến sông, mọi người tạo thành vòng xòe quanh cây nêu như chào thần Sông, thần Núi, cùng các trò chơi ném còn cầu âm dương hòa hợp, cây cối tốt tươi và con cái sum vầy. Thầy cúng đọc bài cúng trước cây nêu, thể hiện ý nguyện của dân làng trong năm mới và lòng tạ ơn các vị thần.

6 Phần hội: nghi thức gội đầu

Tại bến sông, nam giới và bé trai đi ngược lên thượng nguồn khoảng vài chục mét, còn phụ nữ và bé gái ở phía hạ lưu. Thầy cúng cùng nhóm nam giới đến bến trên trước, bẻ cành lá xanh vẩy nước thiêng từ giếng trời để trừ tà, tẩy uế rồi vứt cành lá xuống sông như đuổi cái xấu không được quay trở lại. Thầy vái bốn phương cảm tạ các thần, sau đó nam giới vuốt nước sông lên đầu rồi gội đầu, tắm, mang ý nghĩa như tắm tất niên và sự hòa hợp âm dương.

Bến phía dưới mới thực sự là hội. Các cô gái xếp thành hàng dọc ven bờ trong trang phục dành riêng cho nghi lễ, mỗi người đứng trước một chậu nước thơm đã pha nước giếng trời, buông tóc chờ thầy cúng làm phép. Thầy xin phép thần Sông, thần Núi, thần Thổ địa cho các thiếu nữ, những đệ tử của Nàng Han, được gội đầu rồi lần lượt vẩy nước thơm tẩy uế cho từng người.

Trước đây, sau khi thầy làm phép xong sẽ có ba phát súng báo hiệu bắt đầu gội đầu, nhưng nay không dùng súng nên được thay bằng ba tiếng trống. Một phụ nữ trung tuổi lĩnh xướng, hô cho tất cả cùng nhúng tóc xuống chậu nước thơm, gội, rồi cùng ngẩng đầu hất tóc ra sau. Sau đó mọi người bước xuống sông đến mức nước ngang đầu gối để xả tóc, hất tóc năm đến bảy lần theo nhịp hô. Thiếu nữ nào có mái tóc dài, hất nước đẹp sẽ được già làng, trưởng tộc tặng lược hoặc một vật mang ý nghĩa mùa xuân, như lời khích lệ giữ mái tóc dài, biểu tượng cho sự dịu hiền của người con gái Thái.

Trước khi ra về, mọi người giặt giũ quần áo, váy cho sạch sẽ để hoàn tất nghi lễ gội đầu tất niên. Hình ảnh người con gái Thái cúi đầu xõa tóc giữa dòng sông phẳng lặng mang vẻ đẹp mộc mạc, trong sáng và thánh thiện.

7 Cúng tổ tiên và niềm vui đầu năm

Sau phần gội đầu, dân bản trở về, các thiếu nữ mặc trang phục truyền thống về nhà trưởng tộc của dòng họ để cúng tổ tiên và dùng cơm tất niên. Lễ vật không thể thiếu gồm cá sông dâng thần Sông, rau rừng dâng thần Núi, xôi gà và hoa quả dâng Nàng Han cùng tổ tiên.

Sau chén rượu mừng, mọi người hát về công lao của Nàng Han. Người cao tuổi trao truyền cho lớp trẻ những bài hát, điệu múa, cách thêu thùa và sự tích Nàng Han. Tiếp đó là hát giao lưu đối đáp và các trò chơi như "tó má lẹ", ném còn, múa hát theo từng nhóm. Độc đáo nhất là màn xòe truyền thống do trai gái, già trẻ trong làng cùng tham dự.

8 Giá trị văn hóa và những chia sẻ từ người dân

Nghi lễ chứa đựng lịch sử hình thành làng bản, môi trường sống và tình yêu quê hương của người Thái dọc tả ngạn sông Đà. Nghi lễ thể hiện giá trị tín ngưỡng phồn thực cổ xưa, sự giao hòa âm dương, các giá trị diễn xướng như múa, nhạc, hát và cách ứng xử giữa con người với con người, với thiên nhiên, với thế giới thần linh. Đây cũng là điểm đến thu hút du khách tìm hiểu văn hóa truyền thống của đồng bào Thái trắng.

Ngày cuối năm, bà con các bản đều xuống sông dự lễ và gội đầu là nghi thức gột rửa điều không may, cầu sức khỏe, bình an. Những người phụ nữ ở bản Bung Lanh năm nào cũng tham gia và thấy nhẹ lòng, tin rằng điều không may sẽ trôi theo dòng nước. Những người con xa quê trở về dịp Tết luôn tự hào mỗi lần về đúng dịp lễ hội.

9 Lưu ý khi tham dự Lễ hội Gội đầu

• Đây là nghi lễ tín ngưỡng trang nghiêm của cộng đồng, vì vậy bạn nên ăn mặc kín đáo, giữ trật tự và tôn trọng các nghi thức của thầy cúng và dân bản.
• Khi chụp ảnh hoặc quay phim, đặc biệt ở khu vực nghi lễ gội đầu của phụ nữ, bạn nên hỏi ý kiến và làm theo hướng dẫn của ban tổ chức.
• Vì ngày tổ chức rơi vào 29 hoặc 30 Tết và có thể thay đổi theo từng năm, bạn nên theo dõi thông tin của địa phương để biết lịch cụ thể.

Lễ hội Gội đầu của người Thái trắng Quỳnh Nhai là lời tiễn năm cũ và lời chào năm mới trong một nghi thức giản dị mà thiêng liêng: dòng nước sông Đà, mái tóc dài của thiếu nữ, tiếng trống chiêng và vòng xòe nối tay nhau. Nếu có dịp đến Sơn La vào dịp cuối năm âm lịch, bạn có thể dành một buổi để lắng nghe câu chuyện về Nàng Han và hiểu hơn nét văn hóa riêng của vùng lòng hồ Quỳnh Nhai. Với hành trình lên miền núi, một chiếc balo du lịch gọn nhẹ của Mia.vn sẽ giúp bạn mang đủ áo ấm, nước uống và máy ảnh.