Dạo phố Hỏa Lò Hà Nội nhìn lại trang sử hào hùng dân tộc

1 Phố Hỏa Lò ở đâu và có gì đặc biệt?

Muốn hiểu vì sao con phố này khác biệt, hãy bắt đầu từ vị trí và dáng vẻ của nó. Phố Hoả Lò nằm gọn trong khu trung tâm, rất gần những điểm đến quen thuộc của du khách.

Phố Hỏa Lò nối phố Hai Bà Trưng với phố Lý Thường Kiệt, thuộc phường Cửa Nam theo cách gọi hiện nay (trước đây là phường Trần Hưng Đạo, quận Hoàn Kiếm). Phố dài khoảng 165 mét, rộng 10 mét. Điều làm nên nét độc nhất là con phố chỉ có một địa chỉ duy nhất: số 1 Hỏa Lò, tức di tích Nhà tù Hỏa Lò. Đặc biệt phố không có nhà dân.

Dọc một bên đường là bức tường đá cốt thép cao khoảng 4 đến 5 mét, dày 0,5 mét. Trên đỉnh tường gắn nhiều mảnh chai thủy tinh và lưới điện, vốn dùng để ngăn nhà tù với bên ngoài. Dù vậy, cảnh quan quanh đây lại khá dịu với lòng đường thông thoáng, vỉa hè lát đá rộng và hai hàng cây xanh. Mùa sấu thay lá là lúc phố đẹp nhất, nhất là vào sáng sớm.

2 Vì sao gọi là phố Hỏa Lò?

Cái tên nghe như gợi một nhà tù, nhưng thực ra nó có trước nhà tù. Gốc tích nằm ở một làng nghề thủ công của kinh thành xưa của thủ đô Hà Nội.

2.1 Làng nghề Phụ Khánh và những chiếc hỏa lò đất

Khu đất này xưa là thôn Phụ Khánh, thuộc huyện Thọ Xương. Dân làng chuyên làm ấm đất, siêu đất và hỏa lò bằng đất, có loại nung chín, có loại để mộc, rồi đem bán khắp kinh kỳ. Lò nung đỏ lửa ngày đêm, nên người ta quen gọi là làng Hỏa Lò. Theo ban quản lý di tích, tên gọi ấy bắt nguồn từ chính cảnh con phố “đỏ lửa” năm nào.

2.2 Từ làng nghề thành nhà tù

Cuối thế kỷ XIX, thực dân Pháp đuổi dân làng đi và lấy toàn bộ đất để xây nhà tù, tòa án và sở mật thám. Đình Phụ Khánh cùng chùa Chân Tiên được dời xuống cuối phố Bà Triệu ngày nay, còn chùa Bích Thư và Bích Họa bị phá hủy. Công trình mang tên Maison Centrale (Nhà tù Trung ương) và đi vào hoạt động năm 1899. Làng nghề gốm lâu đời từ đó biến mất vĩnh viễn.

Vào thời Pháp thuộc, con phố được gọi là phố Nhà Tù (rue de la Prison). Người dân vẫn quen gọi bằng tên cũ. Sau Cách mạng, tên Hỏa Lò được chính thức dùng lại.

3 Điểm tham quan nổi bật trên phố Hỏa Lò

Khu nhà tù xưa rộng hơn 12.000 m². Năm 1993, phần lớn diện tích bị phá dỡ để xây tòa nhà tháp, chỉ còn 2.434 m² được giữ lại. Phần này được xếp hạng di tích quốc gia năm 1998. Dù nhỏ, nơi đây từng giam nhiều chí sĩ như Phan Bội Châu, Nguyễn Thái Học, Hoàng Văn Thụ, Trường Chinh.

3.1 Cổng chính, tường đá và phòng giam

Bước qua cánh cổng sắt nặng nề, khách đi vào các dãy phòng giam tập thể ẩm thấp. Sàn xi măng tối tăm gắn những thanh cùm chân dài, nơi hàng chục tù nhân từng bị cùm chung suốt ngày đêm. Bầu không khí chùng xuống ngay từ những bước đầu tiên.

3.2 Cachot và máy chém

Cachot là khu ngục tối, được ví như “địa ngục của địa ngục”. Phòng giam hẹp và tối, sàn dốc khiến người bị cùm không thể nằm thẳng lưng. Gần đó là chiếc máy chém, chứng tích của chế độ thực dân. Trước cổng nhà tù từng đặt máy chém để hành quyết các chiến sĩ cách mạng.

3.3 Cây bàng và đường cống ngầm

Giữa sân gạch râm mát là những gốc bàng cổ thụ do tù chính trị trồng. Khi thiếu thuốc men, búp bàng non được dùng chữa kiết lỵ, vỏ cây nấu nước rửa vết thương, cành khô được gọt thành quản bút và quân cờ. Cạnh đó là đường cống ngầm nơi diễn ra cuộc vượt ngục năm 1945. Tháng 3 năm đó, hơn 100 tù chính trị trở về góp sức cho Cách mạng Tháng Tám.

3.4 Khu trưng bày “Hanoi Hilton”

Từ ngày 5/8/1964 đến 29/3/1973, Hỏa Lò được dùng để tạm giam phi công Mỹ bị bắn rơi khi ném bom miền Bắc. Họ gọi nơi này bằng biệt danh “Hanoi Hilton”, nhại theo chuỗi khách sạn nổi tiếng. Khu trưng bày hiện lưu giữ quân phục bay, chiếc dù của cố Thượng nghị sĩ John McCain và tư liệu về cựu Đại sứ Pete Peterson.

4 Kinh nghiệm tham quan phố Hỏa Lò

Từ hồ Hoàn Kiếm đến phố Hoả Lò chỉ khoảng 1 km. Các tuyến buýt như 02, 32 và 38 có điểm dừng gần trên phố Hai Bà Trưng, Thợ Nhuộm hoặc Quán Sứ, từ đó đi bộ vài phút là tới cổng.

Xe máy được gửi miễn phí trên vỉa hè gần cổng chính. Ô tô không dừng đỗ lâu trên lòng đường được, nên bạn có thể gửi ở tòa nhà Hanoi Towers (49 Hai Bà Trưng) hoặc các bãi trên phố Lý Thường Kiệt.

4.1 Đi đâu tiếp sau khi dạo phố Hỏa Lò?

Vị trí trung tâm của phố Hoả Lò giúp bạn nối tiếp lịch trình rất dễ. Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam cách khoảng 700 mét, Nhà thờ Lớn khoảng 800 mét và hồ Hoàn Kiếm khoảng 1 km. Văn Miếu Quốc Tử Giám xa hơn một chút, khoảng 1,5 km, vẫn phù hợp cho buổi chiều nếu còn sức đi.

Phố Hỏa Lò chỉ dài vài trăm bước chân, nhưng gói trọn nhiều lớp lịch sử, từ làng nghề gốm bên kinh thành xưa, qua nhà tù thực dân, đến chứng tích một thời chiến tranh. Xách balo đi một vòng quanh đây, người ta hiểu vì sao một con phố không nhà dân lại được nhắc đến nhiều như vậy.