Khám phá lễ hội Ná Nhèm mặt nhọ độc đáo tại Lạng Sơn

1 Ná Nhèm là gì? Nguồn gốc xuất phát lễ hội

"Ná Nhèm" trong tiếng Tày có nghĩa là mặt nhọ. Đây là lễ hội phồn thực của người Tày, Nùng tại xã Trấn Yên, huyện Bắc Sơn. Ná Nhèm gắn với nghi lễ thờ cúng Thành Hoàng, đức thánh Cao Sơn Quý Minh, đức vua Miêu Tĩnh và đức vua Cao Quyết. Tên lễ hội xuất phát từ tục bôi nhọ mặt của những người tham gia rước và diễn trò.

Lễ hội Lạng Sơn này còn có một tầng lịch sử ít được nhắc đến: đây là lễ hội duy nhất mà con cháu dòng họ Mạc được hô vạn tế vua tổ. Sau biến cố lịch sử năm 1677, hậu duệ họ Mạc phải đổi thành họ Hoàng và họ Bế để tránh họa tru di. Họ di cư đến Bắc Sơn và hệ thống nghi lễ của lễ hội Ná Nhèm chứa đựng những dấu vết ngôn ngữ và nghi thức của họ, bao gồm cả tiếng Tày vùng Cao Bằng cổ được dùng trong lời xướng tế.

Sau hơn 50 năm gián đoạn, lễ hội được phục dựng vào năm 2012. Đặc biệt vào năm 2015, lễ hội đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản Văn hóa Phi vật thể Quốc gia.

2 Lễ hội Ná Nhèm diễn ra khi nào và ở đâu?

Lễ hội Ná Nhèm tổ chức vào ngày 15 tháng Giêng âm lịch hàng năm, tức rằm tháng Giêng. Địa điểm chính là đình Làng Mỏ, xã Trấn Yên, huyện Bắc Sơn, Lạng Sơn. Một phần nghi thức rước sẽ đi từ đình Làng Mỏ ra miếu Xa Vùn trên cánh đồng.

Công tác chuẩn bị sẽ bắt đầu diễn ra từ hai tuần trước, với lễ cúng Thành Hoàng từ mùng 1 Tết. Ban tổ chức phân công từng nhóm người đảm nhận vai diễn, may trang phục, tạo linh vật và chuẩn bị lễ vật. Đây là lý do không khí làng Trấn Yên đặc biệt từ rất sớm trước ngày rằm.

3 Các nghi thức chính trong lễ hội Ná Nhèm

Lễ hội Ná Nhèm không phải lễ hội thông tục mà là nghi lễ tín ngưỡng nông nghiệp cổ xưa mang triết lý nhân sinh sâu sắc.

3.1 Tục bôi nhọ mặt

Toàn bộ những người tham gia rước và diễn trò trong lễ hội Ná Nhèm đều phải bôi nhọ lên mặt trước khi ra đình. Nghi thức này mang hai tầng ý nghĩa. 

• Thứ nhất, bôi nhọ để hóa trang thành giặc Sấc Tài Ngàn tái hiện sự tích đánh giặc giữ làng.
• Thứ hai, bôi nhọ để đánh lạc hướng linh hồn ma giặc, khiến chúng không nhận ra ai đang diễn lại cảnh chúng bại trận mà trả thù.

Đây là cách tư duy tâm linh của cộng đồng nông nghiệp cổ, dùng ngụy trang để bảo vệ người còn sống khỏi ân oán của người đã khuất.

3.2 Rước Tàng Thinh và Mặt Nguyệt

Đây là phần được nhắc đến nhiều nhất và cũng thường bị hiểu lệch nhất. Tàng Thinh là linh vật sinh thực khí nam, Mặt Nguyệt là sinh thực khí nữ. Cả hai được người dân chế tác thủ công từ gỗ, có kích thước lớn và rước công khai trong đoàn hành lễ. Nguyên tắc phong tục là mỗi năm Tàng Thinh và Mặt Nguyệt được tạo mới một lần vì linh vật của năm trước đã được siêu hóa sau lễ hội. 

Trong tư duy nông nghiệp lúa nước cổ xưa, việc tôn vinh hai biểu tượng tính giao là cầu mong mùa màng sinh sôi, con đàn cháu đống, bản làng no ấm. Khi Tàng Thinh và Mặt Nguyệt gặp gỡ trong nghi thức, đó là biểu tượng cho sự giao hòa sinh sôi của trời đất và con người.

Đây không phải nội dung mang tính giật gân mà là một trong những biểu hiện còn sót lại của tín ngưỡng phồn thực Việt cổ, có nguồn gốc từ nền văn minh nông nghiệp lúa nước.

3.3 Rước long ngai, bài vị và diễn trận

Phần lễ hội Ná Nhèm còn bao gồm rước long ngai và bài vị các vị thần từ đình Làng Mỏ ra miếu Xa Vùn. Đoàn rước có chánh tướng và phó tướng mặc trang phục truyền thống, đánh đại đao và gươm mác tái hiện tục hèm đánh trận. Lễ vật cung tiến là các loại cây giống: cây bông, cây ngô, cây khoai, cây lúa, kén tằm và hai linh vật sinh thực khí.

Kết thúc phần lễ là tiết mục Giáo thiên lôi của các ông tướng, ban phúc lộc bình an cho mọi người.

3.4 Phần hội: trò chơi và trò diễn dân gian

Sau phần lễ hội Ná Nhèm là không gian hội sôi động với nhiều hoạt động văn hóa truyền thống. Du khách sẽ được thưởng thức trò diễn Sỹ, Nông, Công, Thương và Ngư, Tiều, Canh, Mục, trong đó có màn kén dâu kén rể rất vui nhộn. Các môn thể thao dân gian như bịt mắt bắt dê, chơi đu, kéo co, đẩy gậy, cờ tướng và tung còn diễn ra suốt ngày hội.

4 Kinh nghiệm đi lễ hội Ná Nhèm

4.1 Di chuyển từ Hà Nội

Bắc Sơn cách Hà Nội khoảng 170km, nên bạn sẽ có hai lộ trình phổ biến:

• Cách 1: Đi xe khách từ bến xe Mỹ Đình hoặc Giáp Bát, tuyến về thành phố Lạng Sơn. Sau đó từ Lạng Sơn đi tiếp về huyện Bắc Sơn bằng xe khách hoặc thuê xe máy khoảng 80km. Tổng thời gian di chuyển sẽ rơi khoảng 4 đến 5 tiếng.
• Cách 2: Đi ô tô cá nhân theo cao tốc Hà Nội, Bắc Giang, Lạng Sơn rồi rẽ vào tỉnh lộ xuống Bắc Sơn. Tổng khoảng 3 đến 3,5 tiếng.

4.2 Lưu trú

Huyện Bắc Sơn có một số nhà nghỉ và homestay nhỏ gần thị trấn, thích hợp cho một đêm. Nếu muốn tiện nghi hơn, bạn có thể lưu tại thành phố Lạng Sơn rồi đi về Bắc Sơn vào sáng sớm ngày lễ hội cũng là lựa chọn khả thi. Thành phố Lạng Sơn có nhiều khách sạn từ bình dân đến tương đối cao cấp để bạn linh hoạt lựa chọn.

5 Những lưu ý quan trong cần biết khi tham gia lễ hội Ná Nhèm

• Lễ hội Ná Nhèm thu hút khá đông người, có khi lên tới 6.000 lượt khách. Nên bạn có thể đến trước 8h sáng để có chỗ đứng xem đoàn rước xuất phát và có thể di chuyển theo đoàn ra đến miếu Xa Vùn.
• Đường từ đình Làng Mỏ ra miếu đi qua cánh đồng, nên mang giày đế bằng chắc.
• Đây là lễ hội làng thực sự, không phải sự kiện du lịch được dàn dựng, nên không có sân khấu hay hàng ghế dành riêng cho du khách. Không gian lễ hội hòa lẫn cùng người dân địa phương là đặc điểm riêng.
• Lạng Sơn tháng Giêng còn lạnh vào buổi sáng, nhiệt độ có thể dưới 15 độ C. Bạn hãy nhớ mang theo áo khoác và chuẩn bị cho khả năng có mưa nhỏ.

6 FAQ - Tổng hợp những câu hỏi thường gặp về lễ hội Ná Nhèm

6.1 Lễ hội Ná Nhèm ở đâu?

Tại đình Làng Mỏ, xã Trấn Yên, huyện Bắc Sơn, tỉnh Lạng Sơn. Đây là làng duy nhất tổ chức lễ hội này.

6.2 Lễ hội Ná Nhèm tổ chức vào ngày nào?

Ngày rằm tháng Giêng âm lịch hàng năm, tức ngày 15 tháng 1 âm lịch.

6.3 Tàng Thinh và Mặt Nguyệt là gì?

Tàng Thinh là linh vật sinh thực khí nam, Mặt Nguyệt là linh vật sinh thực khí nữ. Đây là hai biểu tượng của tín ngưỡng phồn thực, đại diện cho sự sinh sôi nảy nở của con người và mùa màng. 

6.4 Vì sao người tham gia lễ hội phải bôi nhọ mặt?

Bôi nhọ mặt là cách hóa trang thành giặc Sấc Tài Ngàn trong tích đánh giặc giữ làng, đồng thời để đánh lạc hướng linh hồn ma giặc, khiến chúng không nhận ra và không trả thù người diễn lại cảnh chúng thất bại.

6.5 Lễ hội Ná Nhèm có được công nhận di sản không?

Có. Lễ hội được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản Văn hóa Phi vật thể Quốc gia vào năm 2015.

6.6 Từ Hà Nội đi lễ hội Ná Nhèm mất bao lâu?

Khoảng 3 đến 3,5 tiếng bằng ô tô theo cao tốc, hoặc 4 đến 5 tiếng bằng xe khách kết hợp xe địa phương. Nên đi từ tối trước ngày lễ hội để không bị muộn.

Lễ hội Ná Nhèm là một trong số ít lễ hội ở Việt Nam còn giữ được nguyên vẹn hệ thống nghi thức cổ xưa, từ tục bôi nhọ mặt, rước sinh thực khí đến ngôn ngữ tế lễ hàng trăm năm tuổi. Hiểu được nghi thức, người xem sẽ không chỉ thấy một cuộc rước lạ mắt mà còn thấy cả một tư duy tín ngưỡng nông nghiệp và câu chuyện di dân lịch sử của cộng đồng người Tày Bắc Sơn. Nếu có dịp kéo vali du lịch đến Lạng Sơn vào đúng mùa lễ hội này, bạn hãy trải nghiệm thử để có được cái nhìn đặc sắc nhé.