Trà shan tuyết cổ thụ và những công dụng hữu ích mang lại

1 Trà shan tuyết cổ thụ là gì?

Cái tên nghe quen nhưng không ít người vẫn nhầm giữa trà shan tuyết thường và trà cổ thụ. Hai khái niệm này liên quan chặt chẽ, nhưng không hoàn toàn giống nhau.

1.1 Nguồn gốc cái tên

Trà shan tuyết cổ thụ được làm từ búp của những cây chè shan tuyết sống lâu năm ở vùng núi cao phía Bắc. Búp chè to và phủ lớp lông tơ trắng mịn như tuyết, nên người dân gọi là chè tuyết. Loại trà này còn có nhiều tên khác như trà cổ thụ, chè cổ thụ, trà tuyết shan. Cây trà được trồng phân bố chủ yếu ở Hà Giang, Yên Bái, Sơn La và nhiều tỉnh Tây Bắc khác.

1.2 Trà shan tuyết cổ thụ khác gì trà trồng thông thường?

Cây trà shan tuyết cổ thụ mọc cao 5 đến hơn 10 mét, thân phủ rêu, nên người hái phải cần bắc thang hoặc leo lên tán. Cây gần như không được bón phân hay phun thuốc, chỉ phát dọn cỏ quanh gốc để thoáng gió.

Cánh trà sẽ to hơn trà Thái Nguyên, màu bạc nhờ lớp lông tơ. Đặc biệt, sản lượng trà cho ra tương đối cũng thấp, khoảng 5kg búp tươi mới ra 1kg trà khô với loại búp to.

2 Vì sao vùng Tà Xùa cho trà cổ thụ đặc biệt?

Cùng là trà shan tuyết cổ thụ, nhưng mỗi vùng lại cho một cá tính riêng. Tà Xùa thường được nhắc tên đầu tiên vì kết hợp của khí hậu, di sản cây và cách làm trà truyền thống.

2.1 Khí hậu và độ cao

Xã Tà Xùa nằm ở độ cao từ khoảng 1.500 m trở lên, mây phủ gần như quanh năm, ngày và đêm chênh nhiệt khá lớn. Điều kiện lạnh, ẩm và nhiều sương giúp búp chè to, nhiều lông tơ và tích lũy nhiều hương vị. Cái tên Tà Xùa theo tiếng Mông có nghĩa là “sân phơi thuốc”, nên người địa phương xem cây chè như món thuốc quý của núi rừng.

2.2 Vùng chè di sản

Tà Xùa hiện có hơn 200 ha chè shan tuyết, gần một nửa là chè cổ thụ, tập trung ở các bản Bẹ, Tà Xùa A, Trò A, Trò B và Mống Vàng. Từ năm 2008, các cơ quan chuyên môn đã tuyển chọn 60 cây đầu dòng để bảo tồn và nhân giống.

Năm 2019, quần thể chè cổ thụ bản Bẹ được công nhận Cây Di sản Việt Nam. Cây cao tuổi nhất trong số đó, đánh số 27, đã 285 năm tuổi và đứng ven đường vào bản Bẹ.

2.3 Cách làm trà của người Mông

Búp tươi được hái xong là phải chế biến ngay, không để qua đêm vì sẽ héo và mất hương. Công đoạn truyền thống gồm làm héo, sao chảo gang trên bếp củi, vò tay nhiều lần rồi hong hoặc sấy khô. Mùi khói bếp nhẹ ngấm vào lá tạo nên mùi đặc trưng của trà shan tuyết cổ thụ Tà Xùa.

Gần đây, một số doanh nghiệp đầu tư xưởng chế biến tại chỗ ở bản Bẹ và bản Làng Sáng, mở rộng sang bạch trà, trà ép bánh và nhiều dòng khác. Từ đó, tạo ra nhiều sản phẩm để du khách có thể lựa chọn mua tặng cho người thân, bạn bè.

3 Hương vị và các dòng trà cổ thụ Tà Xùa

Từ cùng một nguồn nguyên liệu, người làm trà có thể tạo ra nhiều dòng với tính cách khác nhau. Việc chọn dòng nào phụ thuộc vào khẩu vị và thời điểm uống.

3.1 Lục trà sao chảo

Đây là dòng truyền thống và phổ biến nhất. Nước trà vàng đậm sánh như mật, hương thơm hoa cỏ núi rừng, phảng phất khói bếp. Vị chát đượm nhưng không gắt và hậu ngọt đến nhanh và kéo dài. Trà shan tuyết cổ thụ dòng này khá bền nước, nhiều người pha được đến lần thứ 7 vẫn còn vị trà thoang thoảng. Nhiều người nhận xét búp trắng thường được cho ra vị ngon hơn búp vàng.

3.2 Bạch trà, hồng trà và các dòng chế biến sâu

Bạch trà gần như không chát, nước màu trắng ngà, phù hợp người mới uống. Hồng trà lên men hoàn toàn, nước màu hổ phách, hương ngọt như mật ong. Ngoài ra còn có trà ép bánh, trà viên, trà trúc, trà túi lọc. Một số sản phẩm của vùng như Trà xanh mây Tà Xùa và Bạch trà mây đã đạt chứng nhận OCOP 4 sao của tỉnh Sơn La.

4 Cách phân biệt trà shan tuyết cổ thụ thật

Không phải mọi gói ghi chữ “Tà Xùa” đều là trà shan tuyết cổ thụ. Dưới đây là vài cách để bạn có thể lựa chọn mua được loại trà chất lượng.

4.1 Dấu hiệu nhận biết

Trà shan tuyết cổ thụ thật thường có cánh to, xốp, màu bạc xen xanh chứ không đều tăm tắp như trà công nghiệp. Khi pha, nước vàng ngả mật ong, sánh và bám thành chén. Hương thơm hoa cỏ xen khói bếp nhẹ, hậu ngọt rõ. Nước trà ngả đỏ ngay từ lần đầu thường là dấu hiệu trà cũ hoặc bảo quản kém.

4.2 Những điều cần cảnh giác

Vùng Tà Xùa có khoảng 10 đến 15% diện tích trồng lẫn giống trung du và giống lá đỏ ngoại. Một số người bán bày túi trà ngay cạnh bia cây di sản, giá thấp hơn 3 đến 4 lần so với đơn vị sản xuất, nhưng không rõ nguồn gốc. Vì vậy nên chọn nơi có thông tin rõ về vùng hái, năm sản xuất và cơ sở chế biến, đồng thời đừng đánh đồng “Tà Xùa” với “cổ thụ”.

5 Giá trà shan tuyết cổ thụ giá bao nhiêu?

Giá trà shan tuyết phụ thuộc vào độ tuổi cây, loại búp, cách sao và mùa vụ. Chè búp khô shan tuyết Sơn La thường bán 500.000 đến 800.000 đồng/kg. Loại cổ thụ búp to dao động 1,2 đến 1,5 triệu đồng/kg, hàng thượng hạng có thể lên 2,5 triệu đồng/kg.

Giá bán lẻ hiện nay của trà cổ thụ Tà Xùa thường nằm ở khoảng 120.000 đến 160.000 đồng cho 100 g. Các hộp quà, hộp tép nhỏ hay trà ép bánh sẽ đắt hơn do chi phí đóng gói và chế biến. Bạn có thể hỏi thông tin người bán trước khi mua để có được mức giá chính xác nhất.

6 Cách pha trà shan tuyết cổ thụ cho đúng vị

Một cách pha sai có thể làm mất hết hậu ngọt vốn có. Các đơn vị bán trà khuyến nghị khá khác nhau, nên người pha cần điều chỉnh theo từng loại.

6.1 Pha nóng

Đầu tiên ráng ấm chén bằng nước sôi, cho 5 đến 8 g trà vào ấm 150 đến 200 ml, rót nước xấp mặt rồi đổ đi để “đánh thức” trà. Sau đó rót nước khoảng 85 đến 90°C.

Hãm khoảng 20 đến 45 giây cho nước đầu, các nước sau tăng dần thời gian. Người mới nên bắt đầu ở mức 85 đến 90°C để tránh vị đắng gắt. Nếu bạn muốn trà đậm hơn thì thêm trà, không nên đừng ngâm lâu dễ làm mất vị thơm tự nhiên.

6.2 Pha lạnh

Cho 5g trà vào 500 ml nước lạnh, để trong ngăn mát tủ lạnh 6 đến 8 giờ. Lúc này, nước trà mát, ngọt tự nhiên và nhẹ vị, hợp ngày nóng hoặc người ngại vị chát.

6.3 Bảo quản

Trà dễ hút ẩm và mùi nên bạn cần bảo quản túi kín, để nơi khô ráo, tránh nắng. Gói đã mở nên dùng trong khoảng 15 ngày. Đặc biệt, nước trà pha xong nên uống trong vòng 6 giờ.

7 Lợi ích và lưu ý khi uống trà shan tuyết cổ thụ

Trà shan tuyết cổ thụ giàu polyphenol, catechin và EGCG, những chất chống oxy hóa thường thấy ở trà xanh. Một nghiên cứu về chè shan rừng Việt Nam do GS.TS Nguyễn Quốc Vọng công bố ghi nhận trà Tà Xùa có hàm lượng polyphenol 49,1%, tannin 32,1% và EGCG 8,64 g/100 g, thuộc nhóm cao trong trà Việt. Người dùng thường cho biết trà giúp tỉnh táo, dễ tiêu sau bữa ăn và thư giãn đầu óc.

Tuy có công dụng tốt, nhưng trà shan tuyết cổ thụ vẫn tồn tại một số nhược điểm mà bạn cần lưu ý khi sử dụng như sau:

• Trà có caffeine nên bạn không nên uống khi bụng đói và hạn chế vào buổi tối.
• Không pha quá đặc hoặc dùng trà thay nước lọc trong ngày.
• Với người đang dùng thuốc nên tránh uống trà gần giờ uống thuốc.
• Người nhạy với caffeine có thể chuyển sang bạch trà hoặc hồng trà.
• Ai có bệnh nền nên hỏi ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ.

8 FAQ - Những câu hỏi thường gặp về trà shan tuyết cổ thụ

8.1 Trà shan tuyết cổ thụ có chát không?

Có, nhưng chát nhẹ và thanh, sau đó chuyển nhanh sang hậu ngọt. Bạch trà gần như không chát.

8.2 Trà cổ thụ Tà Xùa có gây mất ngủ không?

Có thể. Lục trà có caffeine nên một số người mất ngủ nếu uống buổi chiều tối. Bạch trà và hồng trà thường dễ chịu hơn.

8.3 Trà shan tuyết khác trà Thái Nguyên thế nào?

Trà shan tuyết búp to, nước vàng mật, vị chát đượm nhưng hậu ngọt sâu. Trà Thái Nguyên thường chát đậm, cánh nhỏ và đẹp mắt hơn.

8.4 Trà shan tuyết cổ thụ pha được mấy nước?

Trà tốt có thể pha khoảng 5 đến 7 nước vẫn còn vị.

Trà shan tuyết cổ thụ đáng thử vì mang trọn câu chuyện của núi cao: cây trăm năm tuổi, bàn tay người Mông và hương khói bếp. Trong các vùng chè, trà shan tuyết Tà Xùa và trà cổ thụ Tà Xùa nổi bật nhờ hậu ngọt sâu và vùng cây di sản được bảo tồn tốt. Với những ai đi Tà Xùa săn mây rồi muốn mang trà về làm quà, gói hút chân không loại nhỏ rất tiện xếp vào ngăn nhỏ của vali thời trang. Việc mua đúng nơi, pha đúng cách và uống đúng lúc sẽ giúp chén trà đáng giá với từng đồng bỏ ra.