Điệu nhảy Haka, nghi lễ làm nên bản sắc người Māori

1 Haka là gì?

Haka là tên gọi chung của một loạt điệu múa nghi lễ trong văn hóa của người Māori, được dùng cả trong tiếng Māori lẫn tiếng Anh ở New Zealand. Đây là một loại hình nghệ thuật trình diễn, thường do cả nhóm cùng thực hiện, với những chuyển động mạnh mẽ, tiếng dậm chân và tiếng hô vang theo nhịp.

Điệu haka kết hợp lời xướng, động tác và nhịp đập của cơ thể (dậm chân, vỗ tay, vỗ lên người), cùng nét mặt và cử chỉ để biểu đạt cảm xúc và thông điệp.

Một điều dễ bị bỏ qua là haka theo truyền thống được cả nam lẫn nữ biểu diễn, trong nhiều hoàn cảnh xã hội khác nhau. Khi biểu diễn trong lúc hưng phấn tột độ, họ thường thè lưỡi ra.

Một tài liệu giảng dạy lịch sử giải thích rằng từ "haka" có thể bắt nguồn từ hai tiếng Māori: ha (hơi thở) và ka (bừng cháy, tiếp thêm năng lượng), như một sức mạnh vừa của thân thể vừa của tinh thần.

2 Haka có nguồn gốc từ đâu?

Haka bắt nguồn từ hàng thế kỷ truyền thống bản địa ở Aotearoa (tên gọi của New Zealand trong tiếng Māori). Qua haka, các cộng đồng Māori khẳng định mana (uy tín, vị thế), whakapapa (phả hệ) và sự gắn kết sâu sắc với tổ tiên.

Một truyền thuyết mà một số bộ tộc (iwi) cho là lần xuất hiện đầu tiên của haka kể về một đoàn múa toàn nữ. Họ được vị thủ lĩnh phái đi bắt kẻ đã giết và ăn thịt chú cá voi nuôi của ông. Nhiệm vụ của họ là làm kẻ ấy bật cười để lộ chiếc răng thưa, dấu hiệu duy nhất giúp nhận ra hắn. Màn haka kết thúc buổi biểu diễn đã làm hắn cười lớn, đúng như kế hoạch. Truyền thuyết này vì thế cũng được xem là câu chuyện về đoàn kapa haka (nhóm biểu diễn haka) đầu tiên của người Māori.

3 Có những hình thức haka nào?

Haka có nhiều dạng, khác nhau ở mục đích, cách thể hiện và việc có dùng vũ khí hay không. Một nguồn nêu bốn ví dụ:

• Tutungaruhu là điệu múa của nhóm đàn ông cầm vũ khí, nhảy qua lại từ bên này sang bên kia.
• Ngeri là haka ngắn, không có động tác cố định, thực hiện không cầm vũ khí.
• Haka taparahi cũng thực hiện không vũ khí.
• Peruperu là điệu múa có vũ khí, người biểu diễn bật nhảy khỏi mặt đất liên tục, đối mặt trực tiếp với đối phương.

Đây chỉ là vài ví dụ trong rất nhiều dạng haka.

4 Haka được biểu diễn khi nào?

Haka xuất hiện trong nhiều dịp quan trọng của đời sống Māori. Có haka được biểu diễn trước giao tranh để tập hợp sức mạnh, có haka dành để chào đón khách quý, mừng thành tựu lớn, tưởng nhớ trong đám tang hay ăn mừng bản sắc văn hóa.

• Nghi thức chào đón (pōwhiri): Haka là phần quen thuộc của nghi thức đón khách quý. Một nguồn cho biết haka được phát triển từ các nghi thức trên marae (nơi họp mặt của bộ tộc), cùng với pōwhiri, whaikōrero (diễn từ) và waiata (bài hát).
• Thành tựu và những dịp đặc biệt: Haka ghi nhận thành tựu to lớn, những khoảnh khắc đáng nhớ hay ngày lễ.
• Đám tang: Haka cũng vang lên trong tang lễ, kể cả tang lễ cấp nhà nước.
• Biểu tình và nghị trường: Theo một tài liệu giảng dạy, haka còn xuất hiện trong các cuộc tuần hành và các buổi lễ công cộng.

5 Haka có phải điệu múa chiến đấu không?

Nhiều người sẽ nghĩ đến haka như một "điệu nhảy chiến tranh". Quả thật, một nguồn gọi haka là điệu múa chiến đấu cổ của người Māori, được dùng cả ngoài chiến trường lẫn khi các nhóm gặp nhau trong hòa bình. Tuy nhiên, các tài liệu khác nhắc nhở rằng cách gọi này chưa đầy đủ.

Theo các học giả Māori, quan niệm cho rằng haka chủ yếu là vũ điệu chiến đấu là một sự hiểu sai, cũng như những màn biểu diễn haka không chính xác của người ngoài. Một tài liệu giảng dạy cũng nhấn mạnh haka "không chỉ là điệu múa chiến đấu", mà thể hiện đủ loại cảm xúc: tự hào, đoàn kết, thách thức và đau buồn.

Một nghệ nhân dạy haka còn nhấn mạnh rằng thông điệp mới là điều quan trọng nhất: nhịp điệu, giai điệu và chuyển động chỉ là phương tiện để chuyên chở lời. Ngày nay, theo ý kiến này, những "cuộc chiến" không còn là giao tranh trực tiếp mà thiên về chính trị và haka trở thành cách để người Māori cất tiếng về các vấn đề xã hội, chính trị và môi trường.

Tư thế biểu diễn cũng mang ý nghĩa. Một nguồn mô tả người biểu diễn đứng như một whare nui (nhà họp): đầu cảnh giác như hình tượng tekoteko trên đỉnh nhà, hai tay dang ra như mái hiên maihi và ngực thẳng như thân nhà.

6 Haka và đội tuyển All Blacks

Nhiều người trên thế giới biết đến haka qua các trận bóng bầu dục. Truyền thống biểu diễn haka trước trận đấu quốc tế để thách đấu đối thủ bắt đầu từ chuyến du đấu của đội bóng bầu dục bản địa New Zealand năm 1888 đến 1889. Từ năm 1905, đội tuyển quốc gia All Blacks tiếp tục truyền thống này.

Trước mỗi trận, đội thực hiện một bài haka, nổi tiếng nhất là Ka Mate hoặc bài mới hơn là Kapa o Pango, để tôn vinh văn hóa Māori và thể hiện sự đoàn kết, sức mạnh và niềm tự hào trên sân khấu thế giới. Điều này vừa đưa haka đến gần công chúng toàn cầu, vừa gợi nên cuộc trò chuyện quan trọng về ranh giới giữa vay mượn văn hóa và tôn trọng văn hóa.

7 Haka từ thời thuộc địa cho đến hôm nay

Trong thời kỳ thực dân Anh đầu thế kỷ 19, nhiều văn hóa của người Māori, trong đó có haka, bị gạt ra ngoài lề hoặc không được khuyến khích ở những không gian chính thức. Dù vậy, haka vẫn tồn tại như một biểu hiện của sức bền văn hóa, giúp người Māori giữ gìn truyền thống trước áp lực đồng hóa.

Haka trở lại mạnh mẽ như biểu tượng của quyền tự quyết trong giai đoạn Phục hưng Māori từ thập niên 1970 đến 1990, khi các nhà hoạt động đòi lại ngôn ngữ, đất đai và các thực hành văn hóa.

Ngày nay, haka là một truyền thống sống động. Vào thế kỷ 21, kapa haka được đưa vào giảng dạy như một môn học ở các trường đại học, bao gồm cả việc nghiên cứu về haka, đồng thời được thực hành ở trường học và cả cơ sở quân sự. Te Matatini (nghĩa là "nhiều khuôn mặt") là cuộc thi nghệ thuật biểu diễn lớn nhất của người Māori, diễn ra hai năm một lần. Bên cạnh đó, các cuộc thi cấp địa phương và khu vực thu hút hàng chục đội cùng hàng nghìn khán giả.

Haka cũng hiện diện trong chính trường. Ngày 14 tháng 11 năm 2024, một nữ nghị sĩ cùng các đại biểu khác thực hiện haka ngay trong Quốc hội New Zealand để phản đối Dự luật Nguyên tắc Hiệp ước. Cuộc tranh luận bị tạm dừng vì nghị trường náo loạn và Hạ viện sau đó bỏ phiếu đình chỉ tư cách của vị nữ nghị sĩ này. Một tài liệu giảng dạy cũng nhắc đến haka trong Quốc hội như một cách vinh danh một nghị sĩ trong năm 2024.

Haka đôi khi còn bước ra khỏi truyền thống một cách bất ngờ. Tháng 11 năm 2012, một nhóm kapa haka từ Rotorua đã biểu diễn một phiên bản kết hợp haka truyền thống với điệu nhảy "Gangnam Style" tại Seoul, nhân kỷ niệm 50 năm quan hệ ngoại giao giữa Hàn Quốc và New Zealand.

8 Haka giúp người trẻ Māori tìm lại cội nguồn

Haka đóng vai trò quan trọng với người Māori lớn lên ở thành phố và dần mất liên hệ với cội nguồn. Thông qua haka, họ tìm lại sợi dây kết nối ấy. Người làm công tác dạy haka cho giới trẻ còn chia sẻ rằng việc học haka giúp các em hiểu về whakapapa (phả hệ), tikanga (phong tục), tổ tiên và các vị thần Māori và quan trọng nhất là kết nối các em với chính mình. Haka khơi dậy niềm tự hào về xuất thân và bản sắc với mỗi người trẻ.

Haka là gương mặt đặc trưng của văn hóa Māori và của Aotearoa New Zealand trước thế giới, đồng thời là phương tiện bảo vệ và quảng bá ngôn ngữ cùng văn hóa Māori.

9 Du khách nên xem haka như thế nào?

Haka là nghi thức văn hóa của một dân tộc chứ không đơn thuần là tiết mục biểu diễn. Với du khách đến khám phá New Zealand, những dịp dễ gặp haka nhất là nghi thức chào đón khách trên marae, các buổi biểu diễn kapa haka hay những cuộc thi như Te Matatini. Nhiều đơn vị còn tổ chức buổi trải nghiệm hoặc hội thảo về haka dành cho khách tham quan.

Tinh thần chung là bạn hãy tìm hiểu ý nghĩa của từng bài haka và tôn trọng những người thực hiện nó, thay vì xem như một trò vui hay bắt chước tùy tiện.

Haka là hơi thở của người Māori: có tiếng dậm chân dội xuống đất, có lời xướng vang lên từ tổ tiên, có nước mắt trong đám tang và cả niềm kiêu hãnh trước hàng nghìn khán giả. Với du khách, được chứng kiến haka ở đúng nơi và đúng dịp là một trong những cách chạm đến Aotearoa sâu nhất. Nếu một ngày hành trình đưa bạn đến New Zealand, chiếc vali MIA.vn gọn gàng sẽ giúp bạn yên tâm cho chuyến đi dài, để dành trọn sự chú ý cho những khoảnh khắc đáng nhớ như thế.