Người Maori và văn hóa bản địa độc đáo tại New Zealand

1 Người Maori là ai?

Người Maori là cư dân bản địa của New Zealand, di cư từ vùng Đông Polynesia đến đây hơn 700 năm trước trên những chiếc thuyền độc mộc lớn gọi là waka, vượt qua vùng biển Thái Bình Dương bao la nhờ quan sát các vì sao và dấu hiệu tự nhiên để định hướng. Là tộc người đầu tiên khai phá và sinh sống tại New Zealand, người Maori hiện chiếm khoảng 15,1% tổng dân số cả nước.

Sự hiện diện của người Maori đã mở ra một nền văn hóa phong phú, được xây dựng trên những giá trị bền vững về tình thân tộc, sự tôn trọng thiên nhiên và nghệ thuật kể chuyện. Khi du lịch đến New Zealand, bạn sẽ nhanh chóng nhận ra rằng văn hóa Maori không chỉ là một phần quá khứ của đất nước mà còn là yếu tố cốt lõi tạo nên bản sắc sống động của quốc gia trong thời hiện đại.

2 Hongi, nghi thức chào hỏi mang linh hồn của người Maori

Nếu có một hình ảnh khiến du khách quốc tế tò mò nhất khi nhắc đến người Maori, đó chính là hongi, cách chào hỏi bằng việc áp trán và chạm mũi vào nhau. Đây không đơn thuần là một cử chỉ xã giao mà là nghi thức mang ý nghĩa tinh thần sâu sắc, thường xuất hiện trong những dịp trang trọng của cộng đồng Maori, kể cả khi chính phủ New Zealand tiếp đón nguyên thủ hay hoàng gia các nước.

Theo Te Ara, bách khoa toàn thư quốc gia do Bộ Văn hóa và Di sản New Zealand quản lý, hongi đã xuất hiện trong các nghi lễ của người Maori từ trước khi người châu Âu đặt chân đến New Zealand vào thế kỷ 17. Ban đầu, nghi thức này mang chức năng thực tế: cộng đồng cần xác định người lạ đến với ý định hòa bình hay không trước khi cho họ vào khu định cư.

Cách chào hongi đúng chuẩn gồm nắm lấy tay đối phương như khi bắt tay, nghiêng người về phía trước, rồi nhẹ nhàng ấn mũi và trán vào nhau, nhắm mắt và hít một hơi nhẹ. Đặt tay lên vai người khác cũng được chấp nhận thay cho việc nắm tay. Trong tiếng Maori, "hongi" mang nghĩa là sự chia sẻ hoặc trao đổi hơi thở.

Nguồn gốc của hongi gắn liền với một câu chuyện thần thoại Maori: thần Tane đã tạo ra người phụ nữ đầu tiên là Hine-ahu-one từ đất, rồi thổi sự sống vào bà bằng cách chạm mũi mình vào mũi bà. Tane được xem là tổ tiên của Te Ao Maori (người Maori). Việc áp trán, chạm mũi và hít thở trong hongi tượng trưng cho sự chia sẻ sinh khí, xác lập niềm tin và kết nối lâu bền giữa hai con người, xóa bỏ mọi khoảng cách về địa lý, văn hóa.

Người chưa từng đến New Zealand hoặc là du khách được gọi là "manuhiri". Khi thực hiện hongi, người dân bản xứ sẽ biến vị khách ấy trở thành "tangata whenua", tức là người của đảo. Hongi cũng có nhiều biến thể tùy vùng miền: có nơi chỉ chạm mũi một lần, có nơi thực hiện hai lần, lần đầu để chào người đối diện, lần thứ hai để bày tỏ sự kính trọng với tổ tiên và các bậc sinh thành của người đó.

Ngày nay, hongi không chỉ xuất hiện trong các nghi lễ đón khách quý mà còn được thực hiện sau mỗi trận đấu quần vợt của người Maori, hay đơn giản là lời chào thường nhật trong cộng đồng.

3 Haka, màn trình diễn thể hiện sức mạnh và lòng kiêu hãnh

Bên cạnh hongi, một hình ảnh nổi tiếng khác của văn hóa Maori chính là haka, điệu nhảy với những tiếng hô vang, động tác giậm chân mạnh mẽ, chuyển động của tay cùng biểu cảm khuôn mặt như trợn mắt, lè lưỡi. Đây là cách thể hiện sức mạnh, lòng kiêu hãnh, sự đoàn kết và tinh thần thượng võ của cộng đồng.

Thoạt nhìn, haka có thể khiến người xem liên tưởng đến một màn thị uy của chiến binh, nhưng trong văn hóa Maori, haka không chỉ dành cho chiến trận. Có những loại haka được trình diễn trong nghi lễ chào đón, trong đó haka powhiri được thực hiện để đón khách.

Ngày nay, du khách đến New Zealand có thể bắt gặp haka tại trường học, các sự kiện văn hóa, lễ tốt nghiệp hay những trận đấu thể thao, đặc biệt là trước các trận đấu bóng bầu dục (rugby), môn thể thao được xem là niềm tự hào quốc gia của New Zealand.

4 Ngôn ngữ và những nét văn hóa đặc trưng khác

Tại New Zealand, người dân sử dụng hai ngôn ngữ chính là tiếng Maori và tiếng Anh. Tiếng Maori là ngôn ngữ lâu đời, thể hiện bản sắc văn hóa riêng của quốc gia, trong khi tiếng Anh được sử dụng phổ biến hơn kể từ thế kỷ 19 khi New Zealand còn là thuộc địa của Anh. Dù vậy, tiếng Maori vẫn hiện diện rõ nét trong đời sống, giáo dục, truyền thông và các hoạt động văn hóa hiện đại.

Xăm hình hoa văn lên mặt cũng là một trong những đặc điểm dễ nhận biết của người Maori. Những hình xăm này được thực hiện bằng dao làm từ xương mài nhọn, răng cá mập hoặc đá. Người Maori cho rằng hình xăm giúp người đàn ông trở nên mạnh mẽ hơn trong chiến đấu.

Trang phục truyền thống của người Maori chủ yếu được làm từ thực vật, lông chim và da động vật. Phụ nữ thường mặc các bộ váy dài bằng da thú, còn đàn ông mặc áo choàng cùng khố hoặc váy da. Đặc biệt, áo choàng của nam giới thường làm từ lông chim và không có tay áo, đòi hỏi phải mất đến vài tháng để chuẩn bị vật liệu và hoàn tất quá trình khâu.

Về ẩm thực, món nướng đá Hangi là món ăn truyền thống không thể thiếu trong các dịp quan trọng của người Maori. Thức ăn thường là hải sản, khoai lang hoặc các loại thịt như gà, lợn, cừu kết hợp cùng rau củ, được gói trong lá cây rồi nướng trên những phiến đá nóng đặt trong hố sâu dưới lòng đất, sau đó phủ thêm lớp đá và lá cây để thức ăn chín đều mà vẫn giữ được hương vị tươi ngon. Du khách có thể tìm đến thành phố Rotorua hoặc các vùng lân cận đảo Bắc New Zealand để thưởng thức món Hangi chuẩn vị.

5 Những lễ hội gắn liền với văn hóa Maori

New Zealand có nhiều lễ hội đặc sắc gắn liền với văn hóa bản địa mà du khách có thể tham gia và tìm hiểu:

• Lễ hội biểu diễn nghệ thuật truyền thống của người Maori là lễ hội thường niên, được tổ chức 2 năm một lần vào 3 ngày của tháng 2, với mục đích truyền bá văn hóa và ngôn ngữ Maori qua những vũ điệu sôi động và trang phục thổ dân đầy màu sắc.
• Lễ kỷ niệm Waitangi, diễn ra vào ngày 6 tháng 2 hàng năm, là ngày lễ quốc gia quan trọng nhằm ghi nhớ sự kiện ký kết Hiệp ước Waitangi năm 1840 giữa người Maori và đại diện Hoàng gia Anh, nền tảng pháp lý cho sự hình thành của New Zealand hiện đại. Lễ hội bao gồm các nghi thức truyền thống như waiata (hát), haka (múa) và wero (lễ thách thức), cùng các hoạt động diễu hành, hội chợ và hòa nhạc trên khắp đất nước.

6 Những điều cần lưu ý khi du lịch New Zealand

Vì văn hóa Maori được coi trọng sâu sắc tại New Zealand, du khách nên ghi nhớ một số điều sau để có chuyến đi trọn vẹn và tôn trọng cộng đồng bản địa:

• Không nên chê bai hay xúc phạm văn hóa Maori dưới bất kỳ hình thức nào, kể cả khi nhắc đến Hiệp ước Waitangi với hàm ý tiêu cực.
• Nên hạn chế khoe khoang hay tỏ ra vượt trội trong giao tiếp, vì người New Zealand thường đánh giá cao sự chân thành và giản dị.
• Cũng không nên so sánh New Zealand với Úc, vì bản sắc quốc gia của họ được xây dựng riêng biệt từ sự hòa quyện giữa văn hóa Maori và di sản của người định cư châu Âu.

• Bên cạnh đó, tránh nhìn chằm chằm vào người lạ vì có thể bị xem là bất lịch sự, không nựng hay chạm vào em bé khi chưa được cha mẹ cho phép, và không chạm vào hay bắt chước các tác phẩm điêu khắc của người Maori vì đây là biểu tượng của lịch sử, tổ tiên và tín ngưỡng, chỉ nên chiêm ngưỡng từ xa và lắng nghe câu chuyện phía sau nếu được chia sẻ.

• Nếu có dịp trở thành vị khách "manuhiri" và được người Maori mời thực hiện nghi thức hongi, du khách hoàn toàn có thể đón nhận với sự trân trọng, đó cũng là cách thể hiện sự tôn trọng dành cho nền văn hóa bản địa đặc biệt này.

Với hành trình khám phá một nền văn hóa giàu chiều sâu như văn hóa Maori, một chiếc vali du lịch đủ rộng để mang theo trang phục ấm áp, máy ảnh và cả những món quà lưu niệm mang về sẽ là người bạn đồng hành lý tưởng, giúp chuyến đi đến New Zealand của bạn trọn vẹn hơn từ những ngày đầu chuẩn bị đến khi trở về.