Thư viện Alexandria: Kho tri thức huyền thoại ở Ai Cập

1 Thư viện Alexandria ở đâu?

Thư viện Alexandria nằm tại thành phố Alexandria ven biển Địa Trung Hải của Ai Cập, phía tây bắc đồng bằng sông Nile. Thành phố cách thủ đô Cairo khoảng 220km và hiện là thành phố lớn thứ hai của Ai Cập với bờ biển dài và khí hậu Địa Trung Hải dễ chịu, nơi những di tích cổ, bảo tàng và công trình lịch sử nằm xen kẽ với các khu phố sầm uất.

2 Alexandria, thành phố của tri thức và giao thương

Thành phố Alexandria được Alexander Đại đế thành lập vào năm 331 trước Công nguyên. Khi ông qua đời tám năm sau đó, đế quốc bị chia nhỏ cho các tướng lĩnh và Ptolemy I Soter trở thành người cai trị Ai Cập, đặt thủ đô tại Alexandria. Dưới triều đại Ptolemy, thành phố dần trở thành một trong những đô thị lớn và thịnh vượng nhất vùng Địa Trung Hải trong thời kỳ Hy Lạp hóa, kéo dài từ năm 323 đến năm 30 trước Công nguyên.

Nhờ vị trí nằm giữa ba châu lục và hệ thống cảng biển thuận lợi, Alexandria sớm trở thành trung tâm giao thương quan trọng, đồng thời là nơi hội tụ của học giả, nhà khoa học và triết gia. Kiến trúc Hy Lạp, văn hóa Ai Cập và ảnh hưởng Địa Trung Hải hòa quyện, tạo nên một đô thị được quy hoạch tiên tiến với những con đường thẳng tắp và quảng trường rộng lớn.

3 Thư viện Alexandria cổ đại

3.1 Nguồn gốc của thư viện cổ đại

Thư viện bắt đầu hoạt động không lâu sau khi thành phố ra đời. Một nhà khảo cổ học thuộc Đại học California, Los Angeles cho biết đến nay vẫn chưa rõ người xây dựng thư viện là Alexander, Ptolemy I hay Ptolemy II. Các nguồn tiếng Việt cũng ghi mốc thành lập khác nhau, khi thì thế kỷ 4, khi thì thế kỷ 3 trước Công nguyên.

Một truyền thuyết phổ biến kể rằng Demetrius of Phalerum, một thần dân của Ptolemy I sinh ra ở Athens, đã đề xuất xây dựng một tòa nhà chứa mọi bản thảo được biết đến trên thế giới. Ông muốn tạo ra nơi học tập ngang tầm với Lyceum, ngôi trường và thư viện nổi tiếng của Aristotle gần Athens. Ptolemy I chấp thuận và cho xây một tòa nhà lớn trong khuôn viên cung điện.

3.2 Kiến trúc và những gì thư viện Alexandria từng lưu giữ

Các vị vua Ptolemy nhận ra lợi ích của việc xây dựng một trung tâm học tập nên đã hậu thuẫn thư viện bằng những khoản trợ cấp hào phóng, biến nơi đây thành một khu phức hợp nhiều công trình. Theo nhà sử học Diodorus Siculus, dù đặc điểm kiến trúc vẫn còn nhiều bí ẩn, vào thời đỉnh cao khu phức hợp có giảng đường, phòng thí nghiệm, phòng họp, khu vườn, nhà ăn và thậm chí cả một sở thú. Nơi đây còn có một trường y khoa, nơi sinh viên đôi khi thực hành mổ xẻ xác người, điều hiếm thấy ở châu Âu trước thời Phục Hưng thế kỷ 15.

Ở thời kỳ đỉnh cao, thư viện lưu giữ khoảng nửa triệu tác phẩm viết trên giấy cói, trải rộng từ văn học, triết học, khoa học đến tôn giáo, thần thoại và y học. Nổi bật là tác phẩm của các triết gia Plato, Aristotle, Pythagoras, các nhà thơ và nhà soạn kịch như Aeschylus, Sophocles, Euripides, Sappho, Pindar, Hesiod, sách y học của Hippocrates cùng nghiên cứu của Thales, Democritus và Anaximander. Các thủ thư không chỉ thu thập tác phẩm Hy Lạp mà còn cả tư liệu từ Ai Cập cổ đại, Babylon, Ba Tư, Assyria và Ấn Độ, cùng các tài liệu liên quan đến Do Thái giáo, Hỏa giáo và Phật giáo.

Theo một nguồn, nhiều nhà khoa học nổi tiếng như Euclid, Archimedes và Eratosthenes từng làm việc tại đây, góp phần phát triển tri thức nhân loại.

3.3 Cách các vị vua Ptolemy thu thập sách

Để xây dựng bộ sưu tập đồ sộ, các vua Ptolemy cử người đi khắp nơi mua bất kỳ bản thảo nào tìm được, ưu tiên bản cũ nhất và nguyên bản nhất, sẵn sàng trả giá cao cho bản thảo chất lượng. Dưới thời Ptolemy III Euergetes, mọi con tàu cập cảng đều phải giao nộp tài liệu mang theo. Một nhóm người sao chép lại, giữ bản gốc và trả bản sao cho chủ tàu.

Khi số cuộn giấy cói nhiều đến mức không thể chứa trong một tòa nhà, triều đại Ptolemy xây thêm thư viện thứ hai tên là Serapeum, vào giữa khoảng năm 246 đến 222 trước Công nguyên.

3.4 Vì sao thư viện Alexandria biến mất?

Một trong những giả thuyết nổi tiếng nhất cho rằng Julius Caesar đã gây ra sự diệt vong của thư viện. Các sử gia cổ đại như Plutarch và Seneca ghi lại rằng khi Caesar chiếm đóng Alexandria năm 48 trước Công nguyên trong cuộc nội chiến, ông ra lệnh đốt các tàu của đối phương ở cảng và đám cháy lan ra khiến thư viện bị phá hủy.

Tuy nhiên, hầu hết học giả hiện nay cho rằng câu chuyện này có thể đã bị phóng đại. Hỏa hoạn thực sự xảy ra trong thời gian đó nhưng thư viện không bị ảnh hưởng nghiêm trọng, bằng chứng là những học giả sau này như Strabo vẫn nhắc đến việc sử dụng tài liệu của thư viện.

Theo giáo sư khảo cổ học Willeke Wendrich, thư viện sụp đổ qua một quá trình chậm kéo dài nhiều thế kỷ. Sức ảnh hưởng suy giảm dần, nhiều bộ sưu tập bị bán hoặc phá hủy, còn các tòa nhà cuối cùng bị san bằng hoặc chuyển đổi thành công trình khác như nhà thờ. Trong khi đó, Rome và Athens dần nổi lên thành những trung tâm tri thức mới. Đến thế kỷ thứ 5 sau Công nguyên, thư viện không còn tồn tại. Sự biến mất của nó vẫn được xem là một trong những tổn thất tri thức lớn nhất lịch sử.

4 Bibliotheca Alexandrina: thư viện mới bên bờ Địa Trung Hải

Để tôn vinh di sản của thư viện cổ đại, chính phủ Ai Cập đã xây dựng Bibliotheca Alexandrina, thư viện Alexandria mới, mở cửa chính thức vào năm 2002. Công trình hiện đại này nằm bên bờ Địa Trung Hải với kiến trúc hình tròn độc đáo, có sức chứa hàng triệu cuốn sách và là trung tâm nghiên cứu, văn hóa quốc tế. Với nhiều người, đây là biểu tượng cho sự hồi sinh của tinh thần học thuật đã làm nên danh tiếng của Alexandria.

5 Hải đăng Pharos và pháo đài Qaitbay

Bên cạnh thư viện, Alexandria còn nổi tiếng với ngọn hải đăng Pharos, một trong bảy kỳ quan thế giới cổ đại. Công trình được xây dựng vào khoảng thế kỷ 3 trước Công nguyên dưới triều Ptolemy II, cao ước tính từ 100 đến 130 mét, có cấu trúc ba tầng với ngọn lửa lớn trên đỉnh để dẫn đường cho tàu thuyền.

Hải đăng bị phá hủy bởi các trận động đất vào khoảng thế kỷ 13 đến 14, phần lớn tàn tích chìm xuống đáy biển. Đến thế kỷ 15, pháo đài Qaitbay được xây dựng trên chính nền móng cũ, ngày nay là điểm tham quan nổi tiếng nơi du khách có thể chiêm ngưỡng dấu tích của kỳ quan này.

6 Cách đến Alexandria và thời điểm lý tưởng

Từ Cairo, du khách có thể đi xe buýt hoặc ô tô riêng với thời gian trung bình khoảng 3 đến 4 giờ. Tàu hỏa nhanh và giá hợp lý hơn, mất khoảng 2,5 đến 3 giờ, ga tàu Alexandria nằm khá gần trung tâm cũng như thư viện. Khi đã đến thành phố, du khách có thể đi taxi, xe tuk tuk, xe buýt nội thành hoặc đi bộ từ các khu vực trung tâm.

Thời điểm lý tưởng để tham quan là mùa xuân từ tháng 3 đến tháng 5 hoặc mùa thu từ tháng 9 đến tháng 11, khi nhiệt độ dao động khoảng 20 đến 28 độ C. Mùa hè có thể rất nóng và ẩm, trên 35 độ C, còn mùa đông mát nhưng đôi khi có mưa nhẹ và gió biển khá lạnh. Nhiều hành trình du lịch Ai Cập kết hợp tham quan Alexandria với Cairo, giúp du khách khám phá hai trung tâm văn hóa lịch sử quan trọng nhất của đất nước.

Thư viện Alexandria cổ đại đã mất, nhưng câu chuyện về khát vọng gom hết tri thức nhân loại vào một nơi vẫn còn nguyên sức hút. Đến Alexandria, du khách có thể đi dạo bên bờ biển, ngắm Bibliotheca Alexandrina hiện đại, ghé pháo đài Qaitbay và nghĩ về những cuộn giấy cói một thời từng đủ lớn để cả thế giới cổ đại phải tìm về. Một chiếc vali kéo gọn nhẹ của MIA.vn sẽ giúp bạn mang theo đủ đồ cho hành trình Ai Cập, từ Cairo đến thành phố ven Địa Trung Hải này.