Trải nghiệm 7 chợ phiên vùng cao Tây Bắc đậm nét văn hóa

1 Chợ phiên, nơi lưu giữ nét đẹp văn hóa vùng cao Tây Bắc

1.1 Nguồn gốc của chợ phiên vùng cao

Khi con người bắt đầu sản xuất dư thừa của cải cũng là lúc xuất hiện nhu cầu trao đổi những thứ mình có để lấy những thứ cần thiết cho cuộc sống và dự trữ. Ban đầu chỉ là những nhóm nhỏ vài người hẹn nhau trao đổi, sau đó dần đông lên tới vài chục, hàng trăm người, rồi hình thành một địa điểm, thời gian họp cố định, và chợ phiên ra đời từ đó.

Điểm khác biệt lớn nhất giữa chợ phiên và chợ thông thường nằm ở chỗ phiên chợ chỉ mở bán vào những ngày nhất định. Có nơi họp vào thứ Bảy, Chủ nhật, nhưng cũng có chợ chỉ họp đúng một ngày trong tuần như thứ Tư hay thứ Năm, thậm chí có nơi tính theo lịch âm với chu kỳ 5-6 ngày một phiên. Thời gian họp chợ thường bắt đầu từ sáng sớm tinh mơ và kéo dài đến quá trưa là tan.

1.2 Nơi lưu giữ nét văn hóa bản địa

Dù các cửa hàng tiện lợi và siêu thị ngày nay đã dần phổ biến, các phiên chợ vùng núi phía Bắc vẫn tồn tại bền bỉ với đông đảo người ghé thăm mỗi tuần. Đây là dịp hiếm hoi để cảm nhận nét văn hóa nguyên sơ, dung dị của đồng bào các dân tộc thiểu số nếu có cơ hội đi khám phá vùng cao.

Chợ phiên không chỉ là nơi trao đổi, mua bán hàng hóa mà còn là không gian gặp gỡ, sinh hoạt cộng đồng, nơi hội tụ ẩm thực và trang phục mang đậm bản sắc riêng. Người đến chợ đa dạng độ tuổi, từ trẻ nhỏ đến người già, nhưng đông nhất vẫn là các nam thanh nữ tú. Phụ nữ thường xuống chợ để mua sắm, trong khi cánh đàn ông thích ghé giao lưu, uống rượu, thổi khèn. Thanh niên nam nữ nhân dịp này gặp gỡ, hẹn hò, trẻ nhỏ theo cha mẹ xuống chợ trong bộ váy áo mới tinh tươm, tất cả tạo nên một bức tranh đa sắc màu đầy sức sống, đặc trưng cho không khí họp chợ của cả vùng chợ phiên Tây Bắc rộng lớn.

1.3 Đồ dùng được người dân chuẩn bị cho chợ phiên

Người dân vùng cao thường thức dậy từ khi trời còn tờ mờ tối để chuẩn bị cho phiên chợ. Họ mang theo hành lý đơn sơ gồm chiếc gùi đựng vài cân gạo, mớ rau, nải chuối, hoặc bao tải nhỏ đựng vài lưỡi cuốc, con dao, chiếc liềm. Có nhà dắt theo trâu, bò, ngựa, hoặc vài con gà, vịt, đều là thành quả lao động cần cù của cả gia đình suốt cả tuần.

Hàng hóa được bày bán khá đơn giản, chỉ cần trải bạt xuống đất hoặc dựng lán nhỏ bằng tre nứa. Dù mộc mạc nhưng đây cũng là nơi có thể tìm mua được nhiều của ngon vật lạ tươi mới từ núi rừng mà khó tìm thấy ở miền xuôi.

1.4 Không gian sôi động ngày họp chợ

Chợ phiên là nơi có thể ngắm nhìn những gương mặt chất phác của người dân địa phương trong bộ trang phục truyền thống rực rỡ. Nhiều mặt hàng thổ cẩm được trưng bày như váy áo thêu tay tinh xảo, cùng gam màu chàm đặc trưng in hằn trên đôi bàn tay khéo léo của phụ nữ dân tộc. Không khí tấp nập từ sáng đến trưa, có nơi còn kéo dài đến tối muộn nếu trùng dịp lễ hội.

2 Một số chợ phiên vùng cao Tây Bắc nổi tiếng

2.1 Chợ phiên Bắc Hà (tỉnh Lào Cai)

Chợ phiên Bắc Hà được đánh giá cao trong nước và cả khu vực Đông Nam Á, nằm ngay trung tâm thị trấn Bắc Hà, tỉnh Lào Cai. Phiên chợ họp mỗi tuần một lần vào sáng Chủ nhật, thường bắt đầu từ khoảng 6 giờ sáng và tan dần vào đầu giờ chiều. Dù đã trải qua thời gian hình thành và phát triển rất dài, nơi đây vẫn giữ được nét đặc sắc hiếm có, hội tụ từ các dân tộc Mông, Tày, Nùng, Dao, Phù Lá.

Chợ được chia thành nhiều khu vực như khu đồ thổ cẩm, khu bán rau củ quả, khu bán đồ ăn, khu cây cảnh, trong đó khu nông sản của người dân địa phương chiếm tỷ lệ nhiều nhất. Khách tham quan ghé chợ phiên Bắc Hà còn được thưởng thức nhiều món ngon đặc sản cao nguyên như thắng cố, phở chua Bắc Hà, bánh đúc ngô. Từ thành phố Lào Cai đến Bắc Hà khoảng hơn 70km, có thể đi bằng xe máy hoặc ô tô theo quốc lộ 70.

2.2 Chợ phiên Hoàng Su Phì (tỉnh Tuyên Quang)

Chợ phiên Hoàng Su Phì có lịch sử lên đến hơn 200 năm, nằm dưới chân dãy núi Tây Côn Lĩnh hùng vĩ. Sau đợt sáp nhập tỉnh, khu vực này nay thuộc tỉnh Tuyên Quang (tỉnh Hà Giang cũ). Phiên chợ khá đặc biệt vì chỉ họp duy nhất vào ngày Chủ nhật hàng tuần, với người tham gia chủ yếu là đồng bào dân tộc Tày, Nùng, Dao.

Đến đây, đừng bỏ lỡ các món ngon đặc sản như thắng cố, thắng dền, phở chua với giá khá rẻ. Trên khắp các tuyến đường chính của chợ phiên, có thể dễ dàng bắt gặp hình ảnh những cô gái Nùng mang theo trang sức bạc xuống núi bán, đeo đầy trên cổ, trên đầu. Cũng có những người phụ nữ Mông, Dao lặn lội hàng chục cây số chỉ với dăm ba mớ rau, con gà đem xuống chợ.

2.3 Chợ phiên San Thàng (tỉnh Lai Châu)

Chợ phiên San Thàng nằm cách trung tâm thành phố Lai Châu khoảng 5km, họp vào sáng thứ Năm và sáng Chủ nhật hàng tuần. Người đến chợ phần lớn là đồng bào dân tộc quanh vùng, mang theo những sản vật của núi rừng như mật ong rừng, gà rừng, khăn áo thủ công. Ghé chợ phiên San Thàng, không khó để bắt gặp những cô gái dân tộc Lự má hồng hây hây, thiếu nữ dân tộc Giáy trong trang phục nhẹ nhàng cùng tiếng nhạc dặt dìu gọi bạn đồng hành.

2.4 Chợ phiên Đồng Văn (tỉnh Tuyên Quang)

Chợ phiên Đồng Văn nằm trên vùng Cao nguyên đá Đồng Văn, thuộc tỉnh Tuyên Quang (Hà Giang cũ). Chợ họp vào mỗi Chủ nhật hàng tuần, ngay khi mặt trời còn chưa mọc hẳn, các bà các mẹ đã tranh thủ mang hàng hóa gia đình sản xuất ra chợ để mua bán, trao đổi.

Mỗi tháng, phiên chợ có thêm một ngày đặc biệt tổ chức các chương trình văn hóa dân tộc như thi chọi chim, trưng bày dệt thổ cẩm, giúp du khách hiểu thêm về văn hóa của người Đồng Văn nói riêng và vùng Đông Bắc nói chung. Trong những dịp này còn có bàn tiệc để mọi người kính nhau ly rượu ngô bên bát thắng cố nóng hổi.

2.5 Chợ phiên Mèo Vạc (tỉnh Tuyên Quang)

Chợ phiên Mèo Vạc họp vào Chủ nhật hàng tuần từ lúc trời còn tờ mờ sáng. Vào ngày này, người dân từ 18 xã, thị trấn thuộc khu vực Mèo Vạc và các xã lân cận sẽ đổ về đây để cùng nhau trao đổi, buôn bán.

Ngoài vai trò là nơi trao đổi nhu yếu phẩm của đồng bào Mông, Dao, Giáy, Lô Lô, chợ phiên Mèo Vạc còn là dịp để mọi người giao lưu, gặp gỡ, làm quen và tâm tình. Một nét đẹp đáng quý là người dân địa phương ở đây thường không nói thách giá hay ép khách mua, hàng bán không hết họ sẵn sàng mang về đợi đến phiên chợ sau.

2.6 Chợ phiên Cán Cấu (tỉnh Lào Cai)

Chợ phiên Cán Cấu là một trong những chợ phiên Tây Bắc hiếm hoi còn giữ được nét hoang sơ vốn có của đồng bào vùng cao, thuộc huyện Si Ma Cai cũ, nay thuộc tỉnh Lào Cai. Chợ cách thành phố Lào Cai gần 100km về phía Đông Bắc và cách thị trấn Bắc Hà gần 30km theo hướng Bắc, họp vào thứ Bảy hằng tuần từ sáng sớm đến quá trưa. Đường vào chợ khá xa và một phần còn là đường đất nên cần chuẩn bị kỹ nếu di chuyển bằng xe máy.

Điểm đặc biệt khiến Cán Cấu nổi tiếng khắp vùng Tây Bắc chính là phiên chợ trâu lớn nhất khu vực, mỗi phiên có thể có tới vài trăm con trâu được mua bán, mang lại nguồn thu không nhỏ cho bà con địa phương. Đây cũng là phiên chợ của người Mông Hoa, người Giáy, người Dao, nơi đôi lứa có dịp gặp gỡ, nên duyên. Thời điểm lý tưởng để ghé Cán Cấu là khoảng tháng 9 đến tháng 11, khi có thể kết hợp ngắm mùa tam giác mạch nở rộ ở khu vực lân cận.

2.7 Chợ phiên Sín Chéng (tỉnh Lào Cai)

Nằm ở khu vực Si Ma Cai cũ, tỉnh Lào Cai, chợ phiên Sín Chéng được xem là phiên chợ xa nhất trong cụm chợ vùng thượng nguồn sông Chảy, đến nay vẫn giữ được nét mộc mạc, nguyên sơ và rực rỡ sắc màu đặc trưng của chợ phiên Tây Bắc. Chợ họp vào thứ Tư hằng tuần, hạ tầng hiện đã được đầu tư khang trang hơn trước khá nhiều.

Từ thành phố Lào Cai, có thể đi theo quốc lộ 70 tới thị trấn Bắc Hà, rồi tiếp tục di chuyển đến trung tâm khu vực Si Ma Cai cũ và thêm khoảng 10km nữa là tới chợ. Đây là nơi hội tụ của nhiều đồng bào dân tộc đến giao lưu, trao đổi, buôn bán, với hình ảnh quen thuộc là những chú chim họa mi hót líu lo được bày bán dọc lối vào chợ.

3 Kinh nghiệm và lưu ý khi tham quan chợ phiên vùng cao Tây Bắc

Vì hầu hết các phiên chợ đều họp từ rất sớm, tốt nhất nên sắp xếp chỗ nghỉ qua đêm gần khu vực chợ để có mặt đúng lúc không khí sôi động nhất, thường là từ 6 đến 9 giờ sáng. Đường lên các chợ phiên vùng cao phần nhiều là đèo dốc quanh co, nếu tự lái xe máy nên kiểm tra xe kỹ trước khi đi và đi chậm, đặc biệt vào mùa mưa dễ trơn trượt.

Khi mua hàng, người dân bản địa thường không nói thách nhiều nên có thể thoải mái trao đổi, tuy vậy vẫn nên hỏi giá nhẹ nhàng và tôn trọng cách định giá của họ thay vì mặc cả gắt gao như ở chợ du lịch. Về chụp ảnh, một số cộng đồng dân tộc thiểu số như Mông, Dao có quan niệm riêng về máy ảnh, vì vậy nên xin phép trước khi chụp chân dung cận cảnh, đặc biệt tránh chạm vào đầu người khác, kể cả trẻ em, vì đây là điều cấm kỵ trong văn hóa của họ. Một cách đơn giản để tạo thiện cảm là cho người được chụp xem lại ảnh ngay trên màn hình sau khi bấm máy.

Nếu muốn trải nghiệm trọn vẹn không khí chợ phiên, nên thử một bát thắng cố nóng cùng chén rượu ngô, đó cũng là cách hòa mình vào nhịp sống bản địa nhanh nhất. Thời điểm giáp Tết Nguyên đán thường là lúc chợ phiên đông vui và rực rỡ sắc màu nhất, khi các cô gái Mông diện những bộ váy áo đẹp nhất xuống chợ.

Hy vọng những thông tin trên sẽ giúp có thêm góc nhìn trọn vẹn về văn hóa chợ phiên của đồng bào vùng cao Tây Bắc. Đừng quên chuẩn bị sẵn một chiếc balo du lịch gọn nhẹ đựng quần áo ấm, vì các phiên chợ vùng cao thường họp từ sáng sớm nên không khí có phần se lạnh, hoặc một chiếc balo tiện dụng nếu di chuyển nhiều bằng xe máy qua những cung đường đèo quanh co.