Trước khi đi vào từng khía cạnh văn hóa Chăm Pa, cần hiểu Chăm Pa trong bối cảnh lịch sử để thấy đúng tầm vóc của những gì còn lại đến ngày nay.

Vương quốc Chăm Pa là liên minh các tiểu vương quốc tồn tại từ khoảng thế kỷ thứ II đến thế kỷ XV. Chăm Pa trải dài theo dải ven biển miền Trung Việt Nam từ đèo Ngang đến đèo Cả, với bốn vùng văn hóa lớn:

  • Amaravati (tương đương Quảng Bình đến Quảng Nam – Đà Nẵng ngày nay)
  • Vijaya (Quảng Ngãi, Bình Định)
  • Kauthara (Khánh Hòa – Nha Trang)
  • Panduranga (Phan Rang, Phan Thiết)
Văn hóa Chăm Pa từ ngàn năm đến di sản sống còn hôm nay 2

Vương quốc Chăm Pa tồn tại từ khoảng thế kỷ thứ II đến thế kỷ XV. Ảnh minh họa: Wikipedia

Người Chăm thuộc chủng Nam Á, ngôn ngữ thuộc ngữ hệ Mã Lai – Polynesia, có quan hệ gần với các cộng đồng đảo Đông Nam Á hơn là các tộc người lục địa. Trong hơn một thiên niên kỷ, họ đã xây dựng nền văn minh riêng mang đậm ảnh hưởng Hindu – Bàlamôn và một phần Phật giáo.

Các nền văn minh này thể hiện rõ qua kiến trúc, nghệ thuật điêu khắc, tín ngưỡng và hệ thống chữ viết riêng.

Không gì đại diện cho văn hóa Chăm Pa rõ nét hơn những cụm tháp gạch đỏ sừng sững giữa nắng gió miền Trung. Và chính những ngôi tháp này là điều đầu tiên mình muốn tìm hiểu khi bắt đầu hành trình về vùng đất Chăm.

Điều mình ấn tượng nhất khi đứng trước tháp Po Klong Garai ở Ninh Thuận cũ hay tháp Đôi ở Bình Định cũ là tại sao những viên gạch Chăm ghép sát nhau không dùng mạch vữa thông thường mà vẫn đứng vững qua hàng trăm đến hàng nghìn năm?

Các nhà nghiên cứu đã đưa ra nhiều giả thuyết về chất kết dính bí ẩn được người Chăm sử dụng. Các chất kết dính này có thể được làm từ nhựa cây, dầu thực vật đến kỹ thuật nung gạch trực tiếp trên công trình. Nhưng bí mật thực sự vẫn chưa được giải mã hoàn toàn.

Chính sự bí ẩn đó làm cho những viên gạch đỏ ấy trở nên hấp dẫn theo một cách mà nhiều di tích được ghi chép đầy đủ không thể có được.

Văn hóa Chăm Pa từ ngàn năm đến di sản sống còn hôm nay 3

Tháp Chàm mang nét bí ẩn và hấp dẫn theo cách riêng. Ảnh minh họa: Tico Travel

Mỹ Sơn (Đà Nẵng): Đây là trung tâm tôn giáo lớn nhất của vương quốc Chăm Pa, nơi các vị vua Chăm xây dựng đền tháp để thờ các vị thần Hindu suốt từ thế kỷ 4 đến thế kỷ 13. Mỹ Sơn đã được UNESCO công nhận là Di sản thế giới năm 1999.

Đứng trong thung lũng Mỹ Sơn bao bọc bởi núi non, mình có cảm giác đang đứng giữa một không gian thiêng liêng vẫn còn nguyên vẹn dù đã qua hàng thế kỷ bom đạn và thiên nhiên.

Văn hóa Chăm Pa từ ngàn năm đến di sản sống còn hôm nay 4

Mỹ Sơn là khu thánh địa thiêng liêng và vẫn còn nguyên vẹn đến ngày nay. Ảnh minh họa: Vietravel

Po Klong Garai (Ninh Thuận cũ): Công trình được xây dựng vào thế kỷ 13 để thờ vua Po Klong Garai, người anh hùng theo truyền thuyết đã dẫn dắt người Chăm qua thời kỳ khó khăn. Ông cũng chính là người dạy dân trồng lúa, đắp đập dẫn nước.

Cụm tháp gồm ba công trình với những họa tiết chạm khắc thần Shiva, vũ nữ Apsara và voi thần Ganesha. Đây là địa điểm tổ chức lễ hội Kate hàng năm.

Văn hóa Chăm Pa từ ngàn năm đến di sản sống còn hôm nay 5

Po Klong Garai là nơi thờ vua Po Klong Garai. Ảnh minh họa: Vinpearl

Tháp Đôi (Bình Định cũ): Tháp Đôi và hệ thống tháp Chàm tại vùng Vijaya (Bình Định) là một trong những quần thể tháp Chăm dày đặc nhất còn lại. Quần thể gồm tám cụm tháp phân bố trong địa bàn tỉnh, mỗi cụm mang kiến trúc và niên đại riêng trải dài từ thế kỷ 10 đến 13.

Tháp Bà Ponagar (Khánh Hòa): Công trình thờ nữ thần Yan Po Nagar, một bà mẹ của xứ sở trong tín ngưỡng Chăm. Tháp vẫn là nơi cúng lễ thường xuyên của cả người Chăm lẫn người Kinh ở Khánh Hòa đến tận ngày nay.

Văn hóa Chăm Pa từ ngàn năm đến di sản sống còn hôm nay 6

Tháp Bà Ponagar là nơi cúng lễ thường xuyên của cả người Chăm lẫn người Kinh. Ảnh minh họa: Traveloka

Đây là tầng văn hóa mình thấy phức tạp và hấp dẫn nhất, vì sự đan xen tinh tế giữa Hindu giáo, Phật giáo và tín ngưỡng bản địa.

Theo mình biết, đạo Bàlamôn (hay Hindu giáo) đến với người Chăm qua con đường thương mại biển từ Ấn Độ từ những thế kỷ đầu Công nguyên. Nhưng người Chăm không tiếp nhận nguyên vẹn mà biến đổi và tổng hợp với tín ngưỡng bản địa.

Tam vị thần Brahma – Vishnu – Shiva được thờ phụng, nhưng Shiva (hay Po Yang Inư Nagar, một nữ thần đất đai, mùa màng) giữ vị trí trung tâm. Linga và Yoni là hai biểu tượng âm dương sinh sôi đã xuất hiện khắp các đền tháp như dấu hiệu của nền nông nghiệp lúa nước gắn với tín ngưỡng phồn thực.

Văn hóa Chăm Pa từ ngàn năm đến di sản sống còn hôm nay 7

Bàlamôn giáo Chăm đến với người Chăm qua con đường thương mại biển. Ảnh minh họa: Ninh Thuận Travel

Từ thế kỷ 17 trở đi, một bộ phận người Chăm ở vùng An Giang, Tây Ninh chuyển sang Islam (Hồi giáo). Đây là nhánh người Chăm Islam, khác với người Chăm Bàlamôn tập trung ở Ninh Thuận và Bình Thuận.

Sự phân hóa này tạo ra hai cộng đồng Chăm với văn hóa tín ngưỡng rất khác nhau nhưng vẫn chia sẻ ngôn ngữ và nguồn gốc chung.

Văn hóa Chăm Pa từ ngàn năm đến di sản sống còn hôm nay 8

Hồi giáo cũng là văn hóa Chăm Pa ấn tượng liên quan đến tín ngưỡng. Ảnh minh họa: VOA Tiếng Việt

Văn hóa Chăm Pa không chỉ sống trong tháp cổ mà còn trong những đôi bàn tay của người phụ nữ Chăm đang làm gốm và dệt vải mỗi ngày tại Ninh Thuận.

Làng Bàu Trúc tại thị trấn Phước Dân, huyện Ninh Phước, Ninh Thuận có tuổi đời hơn 800 năm và được xem là một trong những làng gốm cổ nhất Đông Nam Á. Người phụ nữ Chăm mình thấy khi nặn gốm hoàn toàn bằng tay mà không dùng bàn xoay. Họ đi vòng quanh sản phẩm đang được tạo hình, lùi dần về phía sau theo từng lớp đất mới được thêm vào.

Đất sét pha cát từ sông Quao, phơi nắng và nung lộ thiên bằng rơm củi để tạo ra những chiếc bình, lu, chân đèn mang vẻ đẹp mộc mạc và riêng biệt.

Mình đứng xem một người phụ nữ trung niên làm việc khoảng 30 phút. Họ thuần thục và tự nhiên hoàn toàn trong từng động tác khiến mình vô cùng nể phục.

>> Về Làng gốm Bàu Trúc khám phá nghệ thuật làm gốm không cần bàn xoay

Văn hóa Chăm Pa từ ngàn năm đến di sản sống còn hôm nay 9

Gốm Bàu Trúc được làm từ bàn tay của những người nữ Chăm Pa. Ảnh minh họa: VinWonders

Mình di chuyển đến làng Mỹ Nghiệp chỉ cách Bàu Trúc khoảng 2km. Đây là ngôi làng chuyên dệt thổ cẩm truyền thống từ chỉ được nhuộm bằng nguyên liệu tự nhiên như lá chàm, vỏ cây bời lời, hoa bồ công anh.

Các hoa văn trên thổ cẩm Chăm đều mang ý nghĩa riêng: hình voi, hình thuyền, hình chim phượng và các biểu tượng thiên nhiên gắn với tín ngưỡng. Nghề dệt được truyền từ mẹ sang con gái, từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Văn hóa Chăm Pa từ ngàn năm đến di sản sống còn hôm nay 10

Dệt thổ cẩm Mỹ Nghiệp được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Ảnh minh họa: Khách sạn Sài Gòn Ninh Chữ

Đây là lễ hội mình muốn đến xem nhất và may mắn được chứng kiến một lần tại Ninh Thuận vào tháng 10 dương lịch. Lễ hội Kate diễn ra vào đầu tháng 7 theo lịch Chăm (tương đương tháng 10 dương lịch), là lễ tưởng nhớ các vị thần và anh hùng dân tộc của người Chăm Bàlamôn.

Buổi lễ bắt đầu bằng nghi thức mở cửa tháp, rước y phục và vật thiêng từ chân tháp lên đỉnh để cúng tế. Sau đó là phần hội với điệu múa thiêng của vũ nữ Apsara, tiếng trống Paranưng, kèn Saranai đặc trưng của người Chăm vang dội trong đêm tháp cổ.

Văn hóa Chăm Pa từ ngàn năm đến di sản sống còn hôm nay 11

Lễ hội Kate rộng ràng với phần hội và phần lễ linh thiêng. Ảnh minh họa: Vietravel

Không khí lễ hội vừa trang nghiêm vừa vui tươi. Phụ nữ mặc trang phục thổ cẩm đầy màu sắc, đàn ông đội mũ truyền thống, trẻ em chạy quanh chân tháp. Mình ngồi xem từ xa và cảm giác đang chứng kiến điều gì đó rất thật và rất cổ xưa đang tiếp tục sống theo cách riêng của nó.

Để thực sự tiếp xúc với văn hóa Chăm Pa, không có cách nào tốt hơn là đến tận nơi. Dưới đây là những địa điểm mình nghĩ cần thiết trong bất kỳ hành trình khám phá văn hóa Chăm Pa nào.

Mỹ Sơn, Quảng Nam: Đây là trung tâm tôn giáo lớn nhất, được UNESCO công nhận. Phù hợp cho ai muốn hiểu sâu về kiến trúc và nghệ thuật văn hóa Chăm Pa trong bối cảnh lịch sử đầy đủ nhất.

Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng: Lưu giữ hơn 500 tác phẩm điêu khắc Chăm Pa, là bảo tàng chuyên về nghệ thuật Chăm lớn nhất thế giới. Mình đến đây trước khi đến Mỹ Sơn và thấy đó là cách chuẩn bị tốt nhất để hiểu những gì sẽ thấy tại tháp cổ.

Văn hóa Chăm Pa từ ngàn năm đến di sản sống còn hôm nay 12

Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng sở hữu hơn 500 tác phẩm điêu khắc Chăm Pa. Ảnh minh họa: Vietravel

Ninh Thuận: Nơi cộng đồng người Chăm Bàlamôn đông nhất còn sinh sống, với tháp Po Klong Garai, làng gốm Bàu Trúc, làng dệt Mỹ Nghiệp và lễ hội Kate. Đây là địa điểm theo mình đánh giá có thể trải nghiệm văn hóa Chăm sống đúng nghĩa nhất còn lại ở Việt Nam.

Bình Định: Vùng Vijaya cổ xưa với tám cụm tháp Chăm và Bảo tàng Bình Định lưu giữ nhiều hiện vật Chăm Pa đặc sắc. Ít khách hơn Quảng Nam nhưng giá trị kiến trúc và lịch sử không kém.

Vương quốc Chăm Pa không còn tồn tại về mặt chính trị từ thế kỷ 15 đến 17, nhưng cộng đồng người Chăm vẫn sinh sống tại Ninh Thuận, Bình Thuận, Bình Định, Phú Yên và một số tỉnh khác. Văn hóa, ngôn ngữ, tín ngưỡng và nghề truyền thống của người Chăm vẫn được duy trì.

Lễ hội Kate là lễ hội lớn nhất của người Chăm Bàlamôn, tổ chức vào đầu tháng 7 theo lịch Chăm (khoảng tháng 10 dương lịch hàng năm). Diễn ra tại tháp Po Klong Garai và các đền tháp khác ở Ninh Thuận, Bình Thuận và Bình Định.

Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng tại số 2 đường 2 Tháng 9, Hải Châu, Đà Nẵng.

Văn hóa Chăm Pa không phải những gì đã mất, mà nó vẫn đang âm thầm tiếp diễn giữa cuộc sống hiện đại ngày nay. Hiểu về Chăm Pa không cần đọc nhiều sách học thuật, bạn chỉ cần lần một tìm đến đúng nơi, nhìn đúng chỗ và dành thêm một chút thời gian để không vội đi tiếp.

Lần tới xếp balo lên đường qua miền Trung, hãy để lại một ngày cho vùng đất Chăm và khám phá hết những bí ẩn trong văn hóa nơi đây nhé.