Đền Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm: Di tích quốc gia hơn 400 năm tuổi

1 Đôi nét về Đền Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm

Địa chỉ: Trung Am, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Hải Phòng

Đền Trạng Trình là một trong những di tích lịch sử văn hóa tiêu biểu gắn với cuộc đời và sự nghiệp của danh nhân Nguyễn Bỉnh Khiêm. Ông sinh năm 1491, đỗ Trạng nguyên năm 1535 dưới triều Mạc, từng làm quan trước khi trở về quê mở trường dạy học, lập Am Bạch Vân và Quán Trung Tân. Với những đóng góp nổi bật về tư tưởng, giáo dục và văn hóa, ông được xem là một trong những danh nhân tiêu biểu của Việt Nam thế kỷ XVI.

Khi đến tham quan Đền Trạng Trình trong chuyến du lịch Hải Phòng, tôi ấn tượng với không gian cổ kính, yên tĩnh cùng hệ thống công trình gắn với cuộc đời của ông như đền thờ chính, Am Bạch Vân, Quán Trung Tân, tháp Bút Kình Thiên và tượng đài Trạng Trình. Qua từng thiết kế của công trình, tôi có thể tìm hiểu rõ hơn về tư tưởng, sự nghiệp giáo dục và những dấu ấn mà Nguyễn Bỉnh Khiêm để lại trong lịch sử.

2 Lịch sử đền Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm

Khi đến đây và tìm hiểu về lịch sử Đền Trạng Trình, tôi được biết công trình được hình thành sau khi Nguyễn Bỉnh Khiêm qua đời năm 1585. Tháng Giêng năm 1586, vua Mạc cấp cho làng Trung Am 3.000 quan tiền và 100 mẫu ruộng để lập đền thờ, tưởng nhớ công lao của ông.

Trải qua nhiều biến động lịch sử, ngôi đền đã nhiều lần được tu bổ và xây dựng lại, đáng chú ý vào các năm 1735, 1833 và 1928. Đến năm 1991, đền được xếp hạng Di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia. Từ năm 1999, khu di tích tiếp tục được mở rộng và phục dựng thêm nhiều hạng mục gắn với cuộc đời Trạng Trình. Ngày 23/12/2015, Đền thờ Nguyễn Bỉnh Khiêm chính thức được công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt, đánh dấu một cột mốc quan trọng trong quá trình bảo tồn và phát huy giá trị của di tích.

3 Khu di tích Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm có gì?

3.1 Đền chính thờ Nguyễn Bỉnh Khiêm

Đây là công trình trung tâm và cũng là nơi tôi bắt đầu chuyến tham quan. Đền mang kiến trúc truyền thống, gồm khu tiền tế và hậu cung, bên trong đặt tượng Nguyễn Bỉnh Khiêm cùng nhiều hiện vật như long ngai, bài vị, đại tự, câu đối và bia đá cổ. Một số di vật tại đây có niên đại từ thế kỷ XVII đến đầu thế kỷ XX, giúp tôi hình dung rõ hơn quá trình gìn giữ nơi thờ tự qua nhiều thế hệ.

3.2 Đền thờ thân phụ và thân mẫu Nguyễn Bỉnh Khiêm

Nằm phía sau đền chính là công trình thờ cụ Nguyễn Văn Định và cụ Nhữ Thị Thục, thân phụ và thân mẫu của Trạng Trình. Đền được khởi công xây dựng năm 2010, bố cục theo hình chữ Công với tiền tế, ống muống, hậu cung và hai tòa giải vũ. Khi ghé qua đây, tôi hiểu thêm về gia đình và nền tảng giáo dục có ảnh hưởng đến Nguyễn Bỉnh Khiêm từ thuở nhỏ.

3.3 Am Bạch Vân

Am Bạch Vân là điểm khiến tôi chú ý nhiều nhất bởi đây từng là nơi ở và dạy học của Nguyễn Bỉnh Khiêm sau khi rời quan trường. Công trình hiện nay được phục dựng năm 2004 với kiến trúc 3 gian, mô phỏng lại không gian xưa. Tại đây, ông từng dạy nhiều học trò nổi tiếng và tiếp kiến những người đến tham vấn việc nước, vì vậy Am Bạch Vân gắn khá rõ với vai trò nhà giáo và học giả của Trạng Trình.

3.4 Quán Trung Tân

Tiếp tục tham quan, tôi ghé Quán Trung Tân, công trình gắn với tư tưởng của Nguyễn Bỉnh Khiêm. Quán xưa được ông xây dựng sau khi trở về quê, đồng thời cho dựng bia và tự soạn bài “Trung Tân quán bi ký” để trình bày quan niệm sống, cách ứng xử của mình. Sau khi công trình cũ mai một, quán được phục dựng vào đầu những năm 2000 bên dòng Tuyết Giang.

3.5 Tháp bút Kình Thiên

Một điểm khác tôi không bỏ qua là Tháp bút Kình Thiên, có khuôn viên rộng khoảng 845,5 m². Tương truyền, tháp do học trò Nguyễn Bỉnh Khiêm dựng cách đây hơn 400 năm với ý nghĩa ca ngợi tài năng và công đức của thầy như một “cột chống trời”. Công trình từng bị hư hỏng theo thời gian và được xây dựng lại dưới thời Nguyễn với kiến trúc hai tầng, tám mái.

3.6 Khu tượng Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm

Khi đến khu tượng đài, tôi ấn tượng với tượng Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm bằng đá granite cao 5,7 m, nặng 8,5 tấn, khắc họa ông trong tư thế ngồi, tay phải cầm bút và tay trái cầm sách. Hai bên tượng là hai bức phù điêu cao hơn 5 m, dài hơn 20m, tái hiện cuộc đời, sự nghiệp của Nguyễn Bỉnh Khiêm và những dấu mốc lịch sử của địa phương. Phía trước là quảng trường rộng, nơi thường diễn ra lễ hội và các hoạt động văn hóa, giáo dục.

3.7 Hồ bán nguyệt và không gian cảnh quan khu di tích

Rời khu tượng đài, tôi tiếp tục dạo quanh hồ bán nguyệt và khuôn viên cây xanh. Hồ được xây dựng trong đợt tu bổ, mở rộng di tích vào năm 1991, góp phần tạo nên khoảng không gian thoáng đãng phía trước khu đền. Bao quanh là quảng trường, lối đi, cây xanh và các công trình tưởng niệm, tạo nên cảnh quan khá yên tĩnh để tôi vừa tham quan, vừa nghỉ chân và cảm nhận rõ hơn không gian văn hóa của khu di tích.

4 Những hoạt động đáng trải nghiệm khi tham đền

Khi đến Đền Trạng Trình, tôi thấy chuyến tham quan sẽ trọn vẹn hơn nếu kết hợp giữa dâng hương, tìm hiểu lịch sử và trải nghiệm các hoạt động văn hóa đặc trưng của khu di tích.

• Dâng hương tưởng niệm Trạng Trình: Tôi thường bắt đầu hành trình tại đền chính để dâng hương, tưởng nhớ Nguyễn Bỉnh Khiêm và tìm hiểu thêm về cuộc đời, sự nghiệp của ông. Đây cũng là không gian chính diễn ra nhiều nghi lễ và sinh hoạt tín ngưỡng truyền thống tại khu di tích.
• Khai bút, xin chữ vào dịp đầu xuân: Nếu đến vào những ngày đầu năm, tôi có thể tham gia hoạt động khai bút, xin chữ mang ý nghĩa đề cao truyền thống hiếu học. Đây là trải nghiệm khá phù hợp với một khu di tích gắn với danh nhân nổi tiếng về học vấn và giáo dục.
• Tham gia Lễ hội Đền Trạng Trình: Lễ hội truyền thống được tổ chức hằng năm từ ngày 27 đến 29 tháng 11 Âm lịch, gắn với dịp tưởng niệm ngày mất của Nguyễn Bỉnh Khiêm. Phần lễ có các nghi thức như lễ Mộc dục, Rước văn, Cáo yết và dâng hương. Phần hội thường có nhiều chương trình văn hóa, văn nghệ và hoạt động cộng đồng. Lễ hội này cũng đã được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2019.
• Trải nghiệm trò chơi và hoạt động văn hóa dân gian: Nếu đi đúng dịp lễ hội, tôi có thể xem hoặc tham gia nhiều hoạt động như đấu vật, cờ tướng, múa tứ linh, đua thuyền, pháo đất, đu tiên và múa rối. Đây là phần giúp tôi cảm nhận rõ hơn không khí lễ hội truyền thống của vùng đất Trạng.
• Tìm hiểu bia ký, thơ văn và tư tưởng của Nguyễn Bỉnh Khiêm: Ngoài tham quan kiến trúc, tôi cũng dành thời gian đọc các tư liệu, bia ký và nội dung liên quan đến thơ văn của Trạng Trình. Hoạt động này giúp tôi hiểu sâu hơn về tư tưởng, quan niệm sống và ảnh hưởng của ông đối với văn hóa, giáo dục Việt Nam.

5 Các điểm tham quan gần đền Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm

Sau khi tham quan Đền Trạng Trình, tôi có thể kết hợp ghé thêm một số điểm gần đó để hành trình đa dạng hơn:

• Miếu - Chùa Bảo Hà : Cách khu di tích khoảng 6,9 km, nổi tiếng với làng nghề tạc tượng gỗ truyền thống và tượng Đức Linh Lang Đại Vương độc đáo.
• Đình Nhân Mục: Điểm tham quan gắn với múa rối nước Nhân Hòa, phù hợp nếu tôi muốn tìm hiểu thêm về văn hóa dân gian địa phương.
• Đền - Chùa Thái: Di tích có lịch sử hơn 700 năm, thờ Hưng Nhượng Vương Trần Quốc Tảng, thích hợp kết hợp trong hành trình khám phá các điểm tâm linh gần đền.
• Đình Cung Chúc: Di tích cấp quốc gia nổi bật với kiến trúc và nghệ thuật chạm khắc truyền thống của vùng Vĩnh Bảo.

6 Kinh nghiệm tham quan đền Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm

Từ những thông tin tìm hiểu và trải nghiệm thực tế, tôi muốn chia sẻ đến bạn một số kinh nghiệm để chuyến tham quan Đền Trạng Trình thuận tiện và trọn vẹn hơn:

• Chọn thời điểm phù hợp: Nếu muốn trải nghiệm không khí lễ hội, bạn nên đến vào ngày 27 - 29 tháng 11 Âm lịch, dịp tưởng niệm ngày mất của Trạng Trình.
• Ưu tiên đi vào buổi sáng: Dịp Tết và đầu xuân lượng khách đến đền khá đông. Riêng quý I/2026, khu di tích đón hơn 700.000 lượt khách, vì vậy tôi khuyên bạn nên đi sớm để thuận tiện dâng hương, tham quan và chụp ảnh.
• Dành khoảng 1,5 - 2 giờ tham quan: Khu di tích có nhiều hạng mục như đền chính, Am Bạch Vân, Quán Trung Tân, Tháp bút Kình Thiên, khu tượng và các công trình tưởng niệm. Với tôi, khoảng thời gian này vừa đủ để đi một vòng mà không quá vội.
• Sắp xếp lộ trình tham quan: Bạn có thể bắt đầu từ đền chính, sau đó đến đền thờ thân phụ - thân mẫu, Am Bạch Vân, Quán Trung Tân, Tháp bút Kình Thiên rồi kết thúc tại khu tượng và cảnh quan xung quanh. Cách đi này giúp bạn lần lượt tìm hiểu về gia đình, cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Bỉnh Khiêm.
• Chú ý trang phục và lễ nghi: Vì đây là khu di tích kết hợp không gian thờ tự, bạn nên mặc trang phục kín đáo, giữ trật tự khi dâng hương, không tự ý chạm vào hiện vật và giữ vệ sinh chung

Nếu có dịp ghé Hải Phòng, bạn có thể dành một buổi khám phá khu di tích, dâng hương và tham quan các công trình nổi bật. Với hành trình trong ngày, chỉ cần chuẩn bị một chiếc vali hoặc túi gọn nhẹ cùng các vật dụng cần thiết là bạn đã có thể chủ động hơn trong chuyến đi.