Hà Nam có năm con sông chảy qua gồm sông Hồng, sông Đáy, sông Châu Giang, sông Nhuệ và sông Sắt. Trong đó, Sông Châu Giang Hà Nam mang nét đặc biệt nhất khi là dòng sông duy nhất khởi nguồn và chảy trọn vẹn trong lãnh thổ của tỉnh. Dòng sông kéo dài 58,6 km, chảy qua thành phố Phủ Lý, thị xã Duy Tiên, huyện Lý Nhân và huyện Bình Lục.

Sông Châu Giang, dòng chảy của lịch sử tại Hà Nam 2

Dòng nước này cũng tạo thành ranh giới tự nhiên giữa huyện Lý Nhân của tỉnh Hà Nam và huyện Mỹ Lộc của tỉnh Nam Định. Ảnh minh họa: Vietnammoi

Người xưa gọi Sông Châu Giang là Tiểu Hoàng Giang để đối xứng với Đại Hoàng Giang tức sông Hồng. Sông có hai cửa nhận và thoát nước:

  • Cửa Phủ Lý: Nơi sông Châu hội lưu với sông Đáy. Khu vực này xưa kia có vực nước xoáy dân gian gọi là Mắt Rồng và có cầu đường bộ Quốc lộ 1A cùng cầu đường sắt Bắc Nam bắc qua.
  • Cửa Hữu Bị: Nơi sông Châu đổ ra sông Hồng tại ngã ba Tuần Vường. Ngã ba này có mực nước sâu đến 15 trượng cùng những dòng xoáy dữ dội.
Sông Châu Giang, dòng chảy của lịch sử tại Hà Nam 3

Cầu Phủ Lý bắc ngang qua sông Châu Giang. Ảnh minh họa: Nguyễn Thanh Quang

Một điều lý thú khi tìm hiểu là dòng Sông Châu Giang gắn liền với nhiều sự kiện lịch sử qua các triều đại:

Thời nhà Lý: Các vị vua thường về vùng hành cung Lý Nhân cạnh dòng sông để cử hành lễ cày Tịch điền, xem dân gieo hạt và gặt lúa.

Thời Hậu Lê: Vua Lê Thánh Tông dừng chân tại Cầu Không trên nhánh sông này trước khi đánh thắng quân Chiêm Thành vào năm 1470 và cho đúc cuốn sách đồng "Cầu Không từ ký".

Thời nhà Trần: Vua tôi nhà Trần sử dụng con sông làm đường thủy chiến lược rút quân từ Thăng Long về Thiên Trường và Hoa Lư.

Đôi bờ sông Châu còn ghi dấu sự giao thoa văn hóa đặc sắc. Nhiều thế hệ nông dân Việt cùng người Chăm Pa đã cùng nhau khai phá đồng ruộng, trồng lúa Chiêm trên vùng đất đồng trũng.

Sông Châu Giang, dòng chảy của lịch sử tại Hà Nam 4

Sự hòa quyện này tạo nên một tiểu vùng văn hóa Việt - Chăm độc đáo, làm nên nét riêng biệt cho văn hóa Hà Nam. Ảnh minh họa: Đức Nguyễn Văn

Con sông này đã chứng kiến nhiều cuộc chiến đấu kiên cường của nhân dân địa phương, một số cột mốc quan trọng mình đã tổng hợp được là:

Thời Hai Bà Trưng và nữ tướng Lê Chân: Đã diễn ra những trận chiến chống giặc phương Bắc ở vùng đầu nguồn sông.

Thời kỳ chống Pháp: Ngày 18/3/1951, tại thôn Đức Bản, xã Nhân Nghĩa, huyện Lý Nhân, 30 cụ già và 2 thiếu niên đã kiên cường trước kẻ thù, thà hy sinh chứ nhất quyết không đầu hàng.

Thời kỳ chống Mỹ: Trận địa pháo phòng không Lam Hạ bên bờ sông Châu Giang trở thành điểm tựa bảo vệ cầu đường sắt và cầu đường bộ qua thành phố Phủ Lý. Mười cô gái dân quân Lam Hạ đã dũng cảm chiến đấu và hy sinh trên mâm pháo trong các trận đánh năm 1966 và 1967. Trận địa này đã được xếp hạng Di tích Lịch sử - Văn hóa cấp Quốc gia.

Sông Châu Giang, dòng chảy của lịch sử tại Hà Nam 5

Nơi đây ghi dấu nhiều cột mốc quan trọng trong lịch sử. Ảnh minh họa: Thiên Nga

Ngoài ra theo mình được biết thì dòng Sông Châu Giang đã nuôi dưỡng nhiều thế hệ tài danh cho đất nước:

Thời phong kiến: Quê hương của nhiều vị tiến sĩ đỗ đạt như Hoàng Mông, Phạm Phổ, Bùi Viết Lương, Thám hoa Nguyễn Quốc Hiệu, cùng nhà thơ Tam nguyên Yên Đổ Nguyễn Khuyến.

Lĩnh vực văn học và nghệ thuật: Nơi sinh của nhà văn Nam Cao (tác giả tác phẩm Chí Phèo), nhà văn Đào Thắng (tác giả tiểu thuyết Dòng sông Mía), nhà nghiên cứu Trần Quốc Vượng và các nhạc sĩ nổi tiếng như Bùi Đình Thảo, Phong Nhã, Huy Thục, Nguyễn Đình Bảng, Ngô Quốc Tính, Trần Chung, Phạm Tịnh.

Lĩnh vực chính trị và quân sự: Quê hương của các chính khách như Hoàng Tùng, GS.TS Nguyễn Thị Doan, Mai Tiến Dũng, Đào Ngọc Dung, cùng nhiều tướng lĩnh quân đội và công an như Đại tướng Ngô Xuân Lịch.

Sông Châu Giang, dòng chảy của lịch sử tại Hà Nam 6

Đến ngày nay dòng sông vẫn nuôi lớn biết bao thế hệ người Hà Nam. Ảnh minh họa: Đức Nguyễn Văn

Vùng ngã ba Móng trên Sông Châu Giang Hà Nam là nơi ra đời của làn điệu hát Giao duyên (hát Mụa) trữ tình. Điệu hát gắn liền với câu chuyện tình buồn tại bến đò Câu Tử.

Chuyện kể rằng cô gái lái đò họ Đào từng cứu sống một vị tướng trẻ của vua Lê Hoàn khi đò bị lật, nhưng con ngựa bạch của ông bị dòng nước cuốn trôi. Khi chiến tranh kết thúc, vị tướng hy sinh nơi trận mạc. Cô gái ở lại chờ đợi, sau này lấy một người đánh cá nhưng cuộc sống không hạnh phúc và rời đi. Tình cảnh gian truân đó đã được các nghệ sĩ dân gian chuyển hóa thành điệu hát Mụa truyền tụng qua nhiều thế hệ.

Nếu bạn muốn tìm một chốn bình yên thì nhớ hãy ghé thăm các làng quê ven Sông Châu Giang Hà Nam. Bạn có thể di chuyển trên con đường đê bê tông êm thuận, ngắm nhìn bãi bồi xanh mướt, ghé thăm di tích chùa Long Đọi hoặc trải nghiệm nếp sống yên bình tại làng cổ Nhân Hậu.

Sông Châu Giang, dòng chảy của lịch sử tại Hà Nam 7

Những làng quê yên bình ven sông lại mang đến một câu chuyện khác. Ảnh minh họa: Quân Nguyễn Hữu

Sông có chiều dài 58,6 km, chảy trọn vẹn trong địa phận tỉnh Hà Nam. Sông đi qua thành phố Phủ Lý, thị xã Duy Tiên và hai huyện Bình Lục, Lý Nhân.

Sông còn được gọi là Tiểu Hoàng Giang (để đối sánh với Đại Hoàng Giang tức sông Hồng). Ngoài ra, có thời kỳ sông bị chặn dòng nên gọi là Tắc Giang; một số đoạn sông có tên riêng như Mang Giang.

Sông bắt nguồn từ mạn Cổ Châu - Cầu Giẽ. Theo dân gian truyền lại, xưa kia lòng sông có nhiều trai ngọc quý nên cổ nhân đã lấy tên ngọc châu đặt tên cho dòng sông.

Đặc sản nổi tiếng nhất là chuối ngự tiến vua và hồng không hạt tại làng Đại Hoàng (nay là xã Nhân Hậu, huyện Lý Nhân). Chuối ngự ở đây vỏ mỏng, khi chín vàng óng và thơm ngát nhờ hưởng dòng phù sa sông Châu.

Bạn có thể ghé thăm Chùa Long Đọi (nơi vua Lê Hoàn cày Tịch điền năm 987), trận địa pháo phòng không 10 nữ liệt sĩ Lam Hạ, di tích cống Bược Châu Sơn và khu vực bến đò Câu Tử.

Hành trình về thăm vùng đất văn hóa Hà Nam sẽ trọn vẹn hơn khi bạn chuẩn bị hành lý gọn gàng. Mình luôn tin dùng các dòng vali kéo tại MIA.vn cho mỗi chuyến đi. Bạn hãy ghé cửa hàng MIA.vn gần nhất để chọn cho mình người bạn đồng hành ưng ý nhất trước khi ghé Sông Châu Giang nhé!