Đèo Cổ Mã ở đâu? Giải mã tên gọi, lịch sử và kinh nghiệm đi

1 Đèo Cổ Mã ở đâu?

Đèo Cổ Mã nằm trên Quốc lộ 1, thuộc xã Đại Lãnh, tỉnh Khánh Hòa. Trước đây, đèo trải trên địa phận hai địa danh cũ là Đại Lãnh và Vạn Thọ của huyện Vạn Ninh. Con đường uốn quanh sườn núi Mã Cảnh, một bên là đá, một bên là mặt biển.

Từ năm 2017, tuyến hầm đường bộ dài khoảng 13 km đã đi vào hoạt động, trong đó hầm Cổ Mã dài 500 m và hầm Đèo Cả dài 4.125 m. Trước kia, nếu muốn vượt cả hai đèo, bạn sẽ mất gần một giờ. Nhờ hầm, nhiều xe chạy xuyên núi và phần đường đèo ven biển trở nên thưa vắng hơn. 

Từ Tuy Hòa, xe máy hoặc ô tô đi theo Quốc lộ 1 về phía nam khoảng 30 km, vượt đèo Cả là tới Đại Lãnh. Từ Nha Trang, hành trình ngược lên phía bắc qua Ninh Hòa và Vạn Ninh. Khách đi tàu hỏa có thể xuống ga Đại Lãnh rồi di chuyển tiếp.

2 Vì sao gọi là đèo Cổ Mã?

Cái tên nghe lạ tai nhưng lại có nguồn gốc khá rõ trong sử sách. Hai cách lý giải dưới đây, một từ thư tịch và một từ dân gian, bổ sung cho nhau.

2.1 Hình dáng cổ ngựa trong sử sách

Sách Đại Nam nhất thống chí của Quốc sử quán triều Nguyễn ghi rằng ngọn núi ở đây có dáng giống cổ ngựa, nên gọi là núi Cổ Mã. Con đèo vắt qua phần núi nhô ra biển vì thế cũng được gọi theo. Tác giả Nguyễn Văn Thích giải thích thêm: nhìn từ ngoài khơi, dãy núi từ phía nam Đèo Cả đến vũng Hòn Khói trông như một con ngựa nằm quay đầu ra biển, nên mới có tên Mã Cảnh.

Phần nhô về phía đông bắc, nối đất liền với Hòn Gốm, chính là chiếc cổ ngựa nơi đèo hình thành. Đứng ở phía bắc Đại Lãnh nhìn về nam, núi Mã Cảnh, đèo và Hòn Gốm nối nhau thành một thế núi uốn lượn, đầu và cổ vươn ra biển lớn. Sách Hoàng Việt nhất thống dư địa chí còn mô tả đèo xưa dài khoảng 603 m, cây cối um tùm, đá lởm chởm và đường đi gập ghềnh.

2.2 Hai truyền thuyết dân gian

Dân gian có chuyện kể rằng khi chúa Nguyễn Ánh bị quân Tây Sơn truy đuổi, ngựa chiến của ngài kiệt sức, gãy cổ và chết tại đây. Người đời vì thế gọi nơi này là Cổ Mã.

Dị bản thứ hai kể về một vị tướng cưỡi bạch mã tử trận. Con ngựa bị thương nặng vẫn phi về phương nam, qua đèo Cù Mông, vùng Tuy An, Tuy Hòa rồi vượt đèo Cả. Đến địa phận Vạn Ninh, chiếc cổ ngựa rơi xuống đèo, còn thân mình lao thêm một quãng trước khi đổ xuống biển.

3 Cảnh đẹp nên ngắm ở đèo Cổ Mã

Với những ai thích ảnh phong cảnh, đèo Cổ Mã có hai góc nhìn đáng dừng xe. Cả hai đều nằm gần nhau và dễ gộp vào một lượt.

3.1 Đỉnh đèo phía Nam

Từ đỉnh phía nam, thuộc địa phận Vạn Thọ cũ, tầm mắt mở ra Biển Đông mênh mông và bán đảo Hòn Gốm. Gió biển thổi mạnh, sóng vỗ dưới chân vách đá. Khi trời quang, du khách có thể nhìn thấy từ xa khu vực Mũi Đôi và Hòn Đầu.

3.2 Bãi Đôi

Dưới chân đèo Cổ Mã là dải cát trắng mịn nối đất liền với Hòn Gốm, tạo thế đất có hai bờ biển chạy song song mà người dân gọi là Bãi Đôi. Nhìn từ trên cao, dải cát trông như một đường chỉ trắng giữa nền biển xanh và màu sẫm của núi đá. Vì vậy, góc này đặc biệt hợp với người thích chụp ảnh và quay flycam.

4 Thời điểm nên ghé đèo Cổ Mã

Thời tiết quyết định bạn có nhìn thấy trọn cảnh hay không. Ở khu vực Đại Lãnh, mùa mưa kéo dài từ tháng 9 đến tháng 12 và tập trung nhiều nhất vào tháng 10 và 11. Mùa khô kéo dài từ tháng 1 đến tháng 9, thuận lợi hơn cho việc ngắm biển.

Du khách nên đến vào ngày trời quang, buổi sáng sớm hoặc chiều muộn. Giờ này nắng dịu, gió mát và ánh sáng cho ảnh đẹp hơn. Khi trời mù, tầm nhìn xa ra Mũi Đôi gần như không có.

5 Kết hợp tham quan quanh đèo Cổ Mã

Đèo nằm ngay cửa ngõ một vùng biển còn khá hoang sơ, nên nhiều người nối thêm vài điểm gần đó. Cách ghép này giúp chuyến đi đầy đặn hơn mà không phải đi xa.

Bãi biển Đại Lãnh nằm sát chân đèo Cổ Mã với cát trắng mịn, nước trong, rừng phi lao xanh và mạch nước ngọt chảy từ chân núi ra. Khu vực này cho thuê lều nghỉ và có làng hải sản Vũng Rô gần đó. Xa hơn về phía nam là các làng chài Đầm Môn thuộc vịnh Vân Phong. Hải đăng Đại Lãnh ở phía Phú Yên cũ, cách bãi biển khoảng 15 km.

Với người thích mạo hiểm, Mũi Đôi trên bán đảo Hòn Gốm được ghi nhận là điểm cực Đông của đất liền Việt Nam, ở kinh độ 109 độ 27 phút 55 giây Đông. Theo Hiệp hội Du lịch Khánh Hòa, loại hình khám phá này chưa có công ty nào đăng ký khai thác chính thức. Du khách nên đi cùng người dẫn đường địa phương để đảm bảo an toàn.

6 Lưu ý khi ghé đèo Cổ Mã

Con đường ven biển đẹp nhưng không rộng, vì vậy vài thói quen nhỏ sẽ giúp chuyến đi an toàn hơn.

• Hãy chọn chỗ đỗ xe rộng, bật đèn cảnh báo và không dừng giữa lòng đường dù góc chụp rất hấp dẫn. 
• Đường có nhiều xe lớn qua lại, nên đi chậm ở các khúc cua, nhất là khi mưa hoặc sương mù làm mặt đường trơn.
• Tại hầm đường sắt và bia di tích, du khách nên giữ trật tự, không viết vẽ lên đá và không trèo lên cửa hầm. 
• Những vết đạn trên vách đá là chứng tích lịch sử cần được giữ nguyên. 
• Nước uống, mũ và kem chống nắng là ba món gần như không thể thiếu, vì đoạn đèo ít bóng cây.

Đèo Cổ Mã không phải con đèo dài nhất hay hiểm nhất miền Trung, nhưng mỗi đoạn đều có chuyện để kể. Tên gọi đến từ hình dáng núi, huyền tích gắn với ngựa chiến, và phía dưới là những vết đạn vẫn còn nguyên trên đá. Đứng trên đỉnh phía nam nhìn ra Hòn Gốm và Bãi Đôi, du khách sẽ thấy ba thứ ấy cùng hiện ra một lúc.

Đèo Cổ Mã tuy ngắn nhưng cũng chính vì ngắn nên rất dễ lồng vào một chuyến đi dài hơn trên cung ven biển Khánh Hòa. Du khách có thể dừng ngắm cảnh và xem hầm đường sắt vào buổi sáng, rồi xuống bãi Đại Lãnh nghỉ chân vào buổi chiều. Chỉ cần một chiếc balo gọn, vài chai nước và một chiếc mũ rộng vành là đủ cho nửa ngày khám phá.