Khám phá 15 làng gốm nổi tiếng trăm năm tại Việt Nam

1 Làng gốm Bát Tràng (Hà Nội)

- Địa chỉ: Xã Bát Tràng, huyện Gia Lâm, Hà Nội

Làng gốm Bát Tràng hình thành từ thế kỷ XV, nằm ven sông Hồng giàu phù sa, nơi những người thợ đầu tiên chọn gò đất cao thuận tiện để lập làng và làm gốm. Trải qua bao biến thiên của thời gian, Bát Tràng vẫn vững vàng tồn tại và không ngừng lớn mạnh.

Ngày nay, làng gốm nằm ở xã Bát Tràng đã trở thành điểm du lịch văn hóa nổi tiếng, thu hút hàng nghìn du khách xách vali ghé thăm mỗi năm. Những nghệ nhân nơi đây vẫn giữ nguyên các công đoạn, từ công đoạn tạo hình bằng tay tỉ mỉ đến lớp men đặc trưng ngà đục, men rạn hay men xanh cổ truyền độc nhất vô nhị.

Trải qua hàng trăm năm, Bát Tràng vừa là cái nôi của nghề gốm, vừa là biểu tượng văn hóa lâu đời, nơi kết tinh bàn tay khéo léo và tâm hồn tinh tế của người Việt.

2 Làng gốm Chu Đậu (Hải Dương)

- Địa chỉ: Xã Thái Tân, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương

Gốm Chu Đậu được xem là một trong những làng nghề gốm sứ lâu đời nhất Việt Nam, thuộc xã Thái Tân, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương. Xuất hiện từ thế kỷ XIII và hưng thịnh rực rỡ vào thế kỷ XIV. Nhưng đến thế kỷ XVII, chiến loạn đã khiến ngọn lửa nghề bị lụi tàn, để lại dấu ấn tiếc nuối trong lịch sử.

Mãi đến năm 2001, gốm Chu Đậu mới được khôi phục nhờ nỗ lực nghiên cứu, tái hiện chất men, hình dáng và tinh thần nghệ thuật xưa. Từ đó, làng nghề như hồi sinh, tiếp nối thời kỳ huy hoàng từng vang danh khắp trong và ngoài nước.

Mang đậm dấu ấn của Phật giáo và Nho giáo, từng đường nét trên gốm Chu Đậu toát lên vẻ thanh thoát, thiền định và uyên thâm, khác biệt hoàn toàn với các dòng gốm khác. Nguyên liệu làm gốm được tuyển chọn kỹ từ đất sét trắng Trúc Thôn (Chí Linh, Hải Dương), qua nhiều công đoạn lọc và luyện thủ công để đạt độ tinh khiết tuyệt đối.

Gốm Chu Đậu nổi bật với lớp men trắng trong trẻo, hoa văn lam xanh sử dụng men trắng chàm, hay họa tiết đỏ nâu, xanh lục, vàng từ men tam thái. Các họa tiết được thể hiện bằng kỹ thuật vẽ, khắc, hoặc đắp nổi, mang phong cách tự nhiên, phóng khoáng mà vẫn giữ nét duyên mộc mạc rất riêng của đất Việt.

3 Làng gốm Lái Thiêu (Bình Dương)

- Địa chỉ: Thị trấn Lái Thiêu, huyện Thuận An, Bình Dương

Làng gốm Lái Thiêu ở Thủ Dầu Một (Bình Dương) ra đời vào cuối thế kỷ XIX, kế thừa tinh hoa của dòng gốm Cây Mai danh tiếng. Nhờ sở hữu nguồn đất sét cao lanh dồi dào cùng nhiên liệu củi phong phú, nơi đây nhanh chóng trở thành cái nôi của nghề gốm miền Nam.

Thời kỳ hưng thịnh, gốm Lái Thiêu được chế tác hoàn toàn thủ công và nung bằng lò củi truyền thống. Những sản phẩm mộc mạc, mang nét dân dã, chủ yếu phục vụ cho sinh hoạt đời thường của người dân Đông Nam Bộ.

Ngày nay, dấu ấn xưa của làng gốm Lái Thiêu gần như không còn nguyên vẹn. Làng nghề đã chuyển mình theo hướng công nghiệp hóa, ứng dụng máy móc và công nghệ hiện đại để đáp ứng nhu cầu xuất khẩu. Dù thay đổi về hình thức, tinh thần sáng tạo và tay nghề khéo léo của người thợ gốm Bình Dương vẫn được gìn giữ, nối dài truyền thống hơn trăm năm tuổi.

4 Làng gốm Thổ Hà (Bắc Giang)

- Địa chỉ: Làng Thổ Hà, xã Vân Hà, huyện Việt Yên, Bắc Giang

Ra đời cùng thời với Bát Tràng và Phù Lãng, làng gốm Thổ Hà (Bắc Giang) vẫn giữ cho mình nét riêng độc đáo khó lẫn. Khác với nhiều dòng gốm khác, Thổ Hà không dùng men, mà tận dụng kỹ thuật nung ở nhiệt độ cao để men tự chảy, tạo nên lớp sành tự nhiên, bóng mịn và bền chắc.

Gốm Thổ Hà khoác lên mình gam nâu sẫm pha tím than trầm ấm, khi gõ vào phát ra âm thanh vang cứng như thép – biểu tượng cho độ bền vượt thời gian. Chất liệu chính là đất sét vàng và sét xanh ít tạp chất, dễ tạo hình, tạo nên những sản phẩm quen thuộc như chum, vại, lu, chậu sành mang đậm hơi thở làng quê Việt.

Ngày nay, dù nhiều dòng gốm mới xuất hiện, gốm Thổ Hà vẫn giữ vững chỗ đứng nhờ độ cứng, sự bền màu và nét mộc mạc hiếm có – minh chứng cho tinh hoa thủ công truyền thống được gìn giữ qua bao thế hệ.

5 Làng gốm cổ Kim Lan (Hà Nội)

- Địa chỉ: Xã Kim Lan, huyện Gia Lâm, Hà Nội

Làng gốm Kim Lan nằm ven sông Hồng, thuộc huyện Gia Lâm, Hà Nội, chỉ cách làng Bát Tràng một con kênh Bắc Hưng Hải. Qua những di vật được khai quật, các nhà nghiên cứu cho rằng nghề gốm nơi đây hình thành sớm hơn cả Bát Tràng, trở thành một trong những cái nôi cổ xưa nhất của nghề gốm miền Bắc. Cùng với Phù Lãng (Bắc Ninh) và Bát Tràng (Hà Nội), Kim Lan đã góp phần tạo nên diện mạo phong phú của nghệ thuật gốm Việt.

Xưa kia, Kim Lan chính là nơi cung cấp đồ gốm gia dụng cho kinh thành Thăng Long. Những lò nung nhỏ, khiêm tốn của làng đã tạo ra biết bao sản phẩm mộc mạc nhưng tinh tế. Gốm Kim Lan không cầu kỳ hoa mỹ, thay vào đó chú trọng vào tính ứng dụng và sự gần gũi trong đời sống thường nhật.

6 Làng gốm Phù Lãng (Bắc Ninh)

- Địa chỉ: Làng Phù Lãng, huyện Quế Võ, Bắc Ninh

Làng gốm Phù Lãng nằm ven sông Cầu, thuộc huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh, đây là một trong những cái nôi cổ truyền của nghề gốm Việt, hình thành và phát triển cùng thời với Bát Tràng. Khác với nhiều dòng gốm khác, gốm Phù Lãng chủ yếu được làm từ đất sét đỏ đặc trưng, nhào nặn hoàn toàn bằng tay trên bàn xoay truyền thống. Điều này thể hiện sự khéo léo và tinh tế của người thợ.

Sản phẩm của Phù Lãng mang sắc men nâu, vàng nhạt, vàng thẫm hay nâu đen, còn được gọi bằng cái tên quen thuộc là “men da lươn”. Lớp men tự nhiên ấy không chỉ tạo nên vẻ mộc mạc, cổ điển mà còn là dấu ấn riêng biệt không thể lẫn với bất kỳ làng gốm nào khác.

Kỹ thuật tạo hình của thợ Phù Lãng cũng rất đặc sắc, nổi bật với nghệ thuật đắp nổi và chạm bong tinh xảo. Chính nhờ vậy, mỗi sản phẩm đều toát lên vẻ đẹp thô mộc nhưng mạnh mẽ, gần gũi với đời sống nông thôn Bắc Bộ.

7 Làng gốm Phước Tích (Thừa Thiên Huế)

- Địa chỉ: Xã Phong Hòa, Phong Điền, Thừa Thiên Huế

Phước Tích, thuộc xã Phong Hòa, huyện Phong Điền, Thừa Thiên Huế, được hình thành từ năm 1470 và nổi danh với nghề gốm truyền thống hơn 500 năm tuổi. Từng là nơi cung cấp vật phẩm cho triều đình nhà Nguyễn, gốm Phước Tích không chỉ mang giá trị sinh hoạt mà còn là nét đẹp gắn liền với văn hóa cung đình. Các sản phẩm hiện vẫn được lưu giữ tại Bảo tàng Mỹ thuật cung đình Huế.

Nguyên liệu làm gốm được lấy từ vùng đất Diên Khánh, trải qua nhiều công đoạn tỉ mỉ như làm đất, chuốt, tạo dáng, làm nguội và nung bằng lò sấp hoặc lò ngửa. Với kỹ nghệ thủ công tinh xảo, người thợ đã tạo nên các vật dụng quen thuộc như siêu, nồi, ấm, bình vôi, bình hoa... phục vụ đời sống người dân xứ Huế.

Dù trải qua nhiều biến động và chịu sự cạnh tranh của hàng công nghiệp, làng gốm Phước Tích vẫn giữ được giá trị mộc mạc, tinh tế và gắn liền với ký ức truyền thống của người Việt.

8 Làng gốm Thanh Hà (Quảng Nam)

- Địa chỉ: Làng Thanh Hà, thành phố Hội An, Quảng Nam

Làng gốm Thanh Hà, tọa lạc bên dòng sông Thu Bồn, đã tồn tại hơn nửa thiên niên kỷ. Làng gốm này hình thành từ thế kỷ XVI–XVII, khi các nghệ nhân miền Bắc mang nghề gốm truyền thống vào Hội An.

Gốm Thanh Hà được tạo nên từ loại đất sét mịn, dẻo, có màu vàng nâu đặc trưng, khi nung chuyển sang sắc đỏ cam ấm áp. Tất cả các công đoạn từ chọn đất, nhồi, chuốt, tạo hình, phơi, trang trí đến nung đều được làm thủ công dưới đôi tay khéo léo của nghệ nhân.

Khác với nhiều dòng gốm khác, Thanh Hà giữ nguyên vẻ mộc tự nhiên của đất, phối cùng men cổ như men nâu, men vàng hay men xanh lục. Các họa tiết trang trí chủ yếu được khắc, chạm hoặc vẽ tay với hoa văn hoa lá, chim thú, và biểu tượng dân gian. Nhờ đó, mỗi sản phẩm đều mang đậm hồn quê và dấu ấn văn hóa xứ Quảng.

9 Làng gốm Bàu Trúc (Bình Thuận)

- Địa chỉ: Thị trấn Phước Dân, huyện Ninh Phước, Ninh Thuận

Làng gốm Bàu Trúc, thuộc người Chăm Ninh Thuận, được xem là một trong những làng gốm cổ nhất Đông Nam Á, nơi lưu giữ tinh hoa của nền văn minh Chămpa xưa. Nhiều di vật khảo cổ đã khẳng định vị thế đỉnh cao của nghệ thuật gốm nơi đây trong lịch sử.

Điểm đặc biệt của gốm Bàu Trúc nằm ở chỗ không phủ men mà vẫn toát lên vẻ đẹp mộc mạc, đậm bản sắc văn hóa Chăm. Hoa văn được khắc chạm thủ công bằng tay mềm mỏng, mô phỏng sóng nước, vỏ sò hay dấu móng tay giản dị mà gần gũi.

Gốm có màu đất tự nhiên, không đồng đều do được nung ngoài trời bằng củi và rơm ở nhiệt độ 700–900°C. Chính kỹ thuật thủ công độc đáo ấy đã tạo nên vẻ thô mộc, ấm áp và hồn cốt riêng không thể trộn lẫn của gốm Bàu Trúc.

10 Làng gốm Biên Hòa (Đồng Nai)

- Địa chỉ: Tọa lạc dọc theo bờ sông Đồng Nai

Gốm Biên Hòa, Đồng Nai là một trong những dòng gốm truyền thống lâu đời và danh tiếng của Việt Nam, hình thành từ vùng đất giàu văn hóa và nghề thủ công. Trải qua hàng trăm năm, làng gốm Biên Hòa vẫn giữ vững vị thế là trung tâm sản xuất gốm lớn của cả nước.

Nguyên liệu làm gốm được lấy từ đất sét dẻo, giàu khoáng chất, có màu đỏ hoặc nâu đặc trưng sau khi nung. Bằng đôi tay khéo léo, các nghệ nhân Biên Hòa tạo nên những sản phẩm mang giá trị nghệ thuật cao, với kỹ thuật khắc, chạm và vẽ tay tỉ mỉ.

Men gốm Biên Hòa đa dạng sắc độ, từ xanh lam, trắng ngà, vàng ấm đến nâu cổ điển, được pha chế cẩn trọng để đạt độ bóng mượt và màu sắc hài hòa. Mỗi họa tiết hoa lá, chim thú, hay hình tượng dân gian đều chứa đựng tinh thần sáng tạo và nét đẹp mộc mạc.

11 Làng gốm Vĩnh Long (Vĩnh Long)

- Địa chỉ: Dọc bờ sông Cổ Chiên

Làng gốm Vĩnh Long nằm ven sông Cổ Chiên, nổi bật với hàng nghìn lò gạch và lò gốm san sát trải dài hàng chục cây số. Dòng phù sa màu mỡ bồi đắp nơi đây đã tạo nên những mỏ đất sét quý, là nguồn nguyên liệu chính cho nghề gốm truyền thống.

Gốm Vĩnh Long được làm từ đất sét đỏ nhiễm phèn, loại đất đặc trưng chỉ kết khối ở khoảng 900°C. Khi nung, bề mặt gốm thường xuất hiện những vân trắng tự nhiên, trở thành dấu ấn riêng biệt không thể nhầm lẫn. Sản phẩm chủ yếu của làng gốm là các vật dụng gia đình như chậu, lu, khạp, chum… phục vụ sinh hoạt và xuất khẩu.

12 Làng gốm Gia Thủy (Ninh Bình)

- Địa chỉ: Xã Gia Thủy, huyện Nho Quan, Ninh Bình

Làng gốm Gia Thủy, thuộc huyện Nho Quan (Ninh Bình), là một trong những cái nôi gốm truyền thống lâu đời của Việt Nam. Nghề gốm nơi đây được truyền nối theo lối “cha truyền con nối”, từ những nghệ nhân lành nghề đến lớp trẻ kế thừa đầy đam mê.

Tiền thân của làng là gốm Long Thịnh, hình thành từ những năm 1960 và nhanh chóng phát triển nhờ nguồn đất sét quý hiếm chỉ có ở Gia Thủy. Đất nơi đây có màu nâu vàng đặc trưng, dẻo, mịn và chịu nhiệt tốt,giúp tạo nên chất lượng vượt trội cho từng sản phẩm.

13 Làng nghề gốm Vân Sơn (Bình Định)

- Địa chỉ: Nhơn Hậu, An Nhơn, Bình Định

Trước kia, làng gốm Vân Sơn nằm ở xóm An Xuân, thôn Nhạn Tháp, xã Nhơn Hậu, thị xã An Nhơn. Khoảng bảy thập kỷ trước, khi nguồn đất sét quý trong vùng dần cạn kiệt, người dân phải di dời đến nơi có nguyên liệu dồi dào hơn. Từ đó, làng gốm Vân Sơn chính thức hình thành và ngày càng hưng thịnh.

Nghề gốm nơi đây kế thừa tinh hoa chế tác của người Chăm cổ, nên sản phẩm mang sắc đỏ ấm áp và nét mộc mạc gợi nhớ đến những tháp gạch cổ kính miền Trung. Không chỉ phục vụ nhu cầu sinh hoạt hàng ngày, sản phẩm của làng còn theo các chuyến hàng vươn đi khắp mọi miền, góp phần giữ gìn và lan tỏa giá trị văn hóa truyền thống Bình Định.

14 Làng gốm Khmer (An Giang)

- Địa chỉ: An Thuận, Tri Tôn, An Giang

Nghề gốm của người Khmer mang dấu ấn riêng biệt, gắn liền với bàn tay khéo léo của những người phụ nữ lớn tuổi trong làng. Họ chỉ làm gốm vào những tháng nông nhàn, khi ruộng đồng đã yên ả. Nguyên liệu chính là lớp đất sét màu xám pha cát mịn lấy từ ven núi Nam Quy tinh túy của vùng đất này.

Không dùng bàn xoay như nhiều nơi khác, người Khmer tạo hình gốm thủ công trên mặt bàn nhỏ trong vườn, giữ nguyên phương pháp chế tác cổ xưa hiếm hoi còn sót lại. Sản phẩm sau khi nung có màu đỏ nhạt hoặc vàng sậm, mang vẻ mộc mạc, chân thật.

15 Làng nghề gốm trắng Bồ Bát (Ninh Bình)

- Địa chỉ: Làng Bạch Liên, thuộc xã Yên Thành, huyện Yên Mô, Ninh Bình

Làng gốm Bồ Bát được biết đến như một trong những cái nôi của nghề gốm sứ Việt Nam, nổi danh nhờ loại đất sét đặc biệt mang tên Bồ Di, hay còn gọi là đất non sương. Đây là nguyên liệu quý hiếm, có độ dẻo và khả năng chịu nhiệt vượt trội. Loại đất này cũng giúp rút ngắn thời gian nung chỉ còn khoảng một nửa so với đất sét thông thường mà vẫn giữ được độ cứng, độ mịn và hạn chế nứt vỡ sau khi ra lò.

Từ nguồn đất quý ấy, những nghệ nhân Bồ Bát tạo nên nhiều sản phẩm tinh xảo, từ đồ dùng gia dụng như ấm, chén, bát, đĩa đến những món mỹ nghệ mang tính nghệ thuật cao như chuông gió, vòng cổ hay tranh gốm. Đặc trưng nổi bật của gốm nơi đây là lớp men gan trắng sáng, mịn và bền, vừa mang nét cổ điển vừa sang trọng.

Dù thời gian có đổi thay, những làng gốm Việt Nam vẫn giữ cho mình hồn cốt xưa cũ, giản dị mà kiêu hãnh. Xách vali và ghé thăm một làng gốm, ta không chỉ chiêm ngưỡng nghệ thuật mà còn thấy cả tình yêu quê hương đong đầy trong từng thớ đất.