Chiêm ngưỡng tháp Bình Sơn, tuyệt tác đất nung ngàn năm

1 Tháp Bình Sơn ở đâu?

Tọa lạc trên một gò đất cao, rộng rãi thuộc địa phận thị trấn Tam Sơn, huyện Sông Lô, tỉnh Vĩnh Phúc, quần thể kiến trúc tháp Bình Sơn - chùa Vĩnh Khánh sở hữu không gian khoanh vùng bảo vệ rộng lớn lên tới 17.200m².

Di tích này nằm cách trung tâm thành phố Vĩnh Yên không quá xa, đường sá chạy xe máy hay ô tô đều rất khang trang, thuận tiện cho một chuyến đi đi về trong ngày từ Hà Nội.

Người dân địa phương bao đời nay vẫn lưu truyền hai câu ca mộc mạc mang đầy niềm tự hào:

“Hỡi ai qua bến đò Then

Dừng chân mà ngắm tháp tiên bên đường”

Cũng chính vì thế, tháp Bình Sơn còn được biết đến với những cái tên dân dã như tháp Then hay tháp chùa Then.

Từ thời Pháp thuộc, các nhà nghiên cứu phương Tây đã không tiếc lời ngợi ca và đánh giá đây chính là ngọn tháp đẹp nhất của xứ Bắc Kỳ. Đây cũng là một công trình đất nung hiếm hoi, cao nhất còn tồn tại nguyên vẹn cho đến ngày nay, trở thành điểm đến thu hút của du lịch Vĩnh Phúc.

2 Giải mã kiến trúc đất nung độc đáo và những hoa văn hiếm có

2.1 Cấu trúc mộng chốt kỳ diệu không cần chất kết dính

Theo các cụ cao niên kể lại, tương truyền tháp Bình Sơn nguyên bản có từ 13 đến 15 tầng. Trên đỉnh tháp còn có một khối búp hoa sen chưa nở bằng đất nung tạo dáng vẻ thanh thoát vươn cao, kết nối giữa trời và đất.

Trải qua biến thiên dữ dội của lịch sử, hiện tháp chỉ còn giữ được 11 tầng tháp và 1 tầng bệ với chiều cao đo được là 16,5m. Tháp được cấu trúc theo bình đồ hình vuông nhỏ dần về phía ngọn, với cạnh tầng đáy rộng 4,45m và tầng thứ 11 thu hẹp lại còn 1,55m.

Sự kỳ diệu khiến một đứa mê khám phá như mình phải ngả mũ thán phục chính là kỹ thuật xây dựng tháp Bình Sơn độc nhất vô nhị.

Toàn bộ phần thân tháp được xây bằng 13.200 viên gạch nung chịu lực, gọi là gạch khẩu, hoàn toàn không tráng men. Các viên gạch này được đúc mộng chốt, tạo dáng khớp nhau theo từng lớp, từng tầng rồi mới đem nung rắn chắc để khi lắp ráp.

Chúng liên kết thành một khối chịu lực khổng lồ vô cùng bền vững mà bên trong lòng Tháp Bình Sơn lại là một khoảng rỗng nhỏ chạy suốt từ chân lên ngọn.

2.2 Thiết kế hoa văn tinh xảo

Các nghệ nhân xưa vô cùng tinh tế khi dựa vào góc nhìn của người chiêm ngưỡng để phân bố họa tiết. Đẹp nhất, tinh xảo nhất chính là khu vực từ bệ tháp đến hết tầng 2, với chiều cao dưới 6m. Đây là khoảng cách mà mắt thường của chúng mình dễ dàng cảm nhận từng đường nét.

2 tầng này được bọc kín bởi một lớp gạch ốp vuông mỗi cạnh dài 0,46m, phác họa vô vàn đồ án mỹ thuật cầu kỳ. Lên các tầng cao, chiều ngang hẹp lại và tầm nhìn xa hơn nên hoa văn được ước lược đơn giản dần:

• Họa tiết Rồng: Con rồng ở tháp Bình Sơn rất ngộ nghĩnh, nghịch ngợm và mang đậm tính "dân gian" khi đưa chân trước lên... nắm tóc (vuốt râu). Thân hình rồng uốn lượn hình sin chứ không cuộn khúc thắt túi như rồng thời Trần tiêu biểu.

• Mô-típ Sư tử hý cầu: Những hình ảnh sư tử vờn bóng được chạm khắc vô cùng sống động, hoạt bát.
• Lá đề và Hoa cúc dây: Những chiếc lá đề đơn giản điểm xuyết họa tiết sừng nhọn, u tròn hay những dải cúc dây lượn nhẹ hình sin mang tinh thần trang trí kế thừa sâu sắc từ gốm Lý.

3 Khám phá toàn cảnh quần thể di tích tháp Bình Sơn - chùa Vĩnh Khánh

Dạo bước trong khuôn viên rộng lớn của khu di tích, ngoài ngọn tháp Bình Sơn vĩ đại, mình đã dành thời gian ghé thăm các hạng mục công trình phụ trợ mang đậm kiến trúc cổ truyền thống:

• Tòa Tam bảo cũ và Tam bảo mới: Tòa Tam bảo cũ xây theo dạng chữ Đinh với tiền đường 5 gian và hậu cung 3 gian, nổi bật với hai cột đồng trụ phía trước đua ra như tay ngai uy nghiêm. Nơi đây lưu giữ hệ thống tượng thờ bằng đất phủ sơn cổ kính từ cuối thế kỷ XIX. Nằm ngay kế bên là tòa Tam bảo mới kiến trúc chồng diêm dán ngói ống, mang phong cách thiền viện khoáng đạt.

• Giếng Mực bí ẩn: Tương truyền vị trí cái giếng này xưa kia là đế của một ngôi tháp cổ màu xanh, khi ngọn tháp này biến mất đã để lại một hố sâu hình giếng tròn độc đáo.

• Hồ sen và Nhà khách: Nằm ngay phần sân trước tháp là một hồ sen ngào ngạt hương thơm. Cùng với đó là khu nhà khách đao mái cong vút, tạo nên một bức tranh phong cảnh sơn thủy hữu tình, bình yên đến lạ kỳ.

4 Kinh nghiệm tham gia Lễ hội Chùa Tháp đầu năm

Nếu bạn muốn cảm nhận trọn vẹn đời sống văn hóa, tín ngưỡng của người dân thị trấn Tam Sơn, hãy lên lịch trình ghé thăm tháp Bình Sơn vào ngày Rằm tháng Giêng, tức ngày 15 Âm lịch hằng năm, để tham gia "Lễ hội Chùa Tháp".

Sau một thời gian dài bị gián đoạn, lễ hội truyền thống này đã được chính quyền địa phương khôi phục bài bản và tổ chức vô cùng náo nhiệt:

• Phần Lễ: Chiêm ngưỡng đoàn rước kiệu trang trọng của người dân bản địa, tham gia lễ thắp hương tế Phật cầu nguyện cho một năm mới mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an.
• Phần Hội: Hòa mình vào không gian văn hóa đường phố sôi động với các giải đấu bóng chuyền, kéo co và hàng loạt trò chơi dân gian vui tươi như cờ tướng, cờ người, chọi gà, bịt mắt bắt dê...

Chuyến hành trình khám phá tháp Bình Sơn đã để lại trong mình một niềm tự hào to lớn về tài năng và bộ óc thẩm mỹ đỉnh cao của cha ông ta. Nếu bạn cũng yêu thích khám phá kiến trúc truyền thống thì còn chờ gì nữa, xách balo lên và đến khám phá tháp Bình Sơn thôi.