Khám phá Cửa Chương Đức, dấu ấn kiến trúc cung đình triều Nguyễn

1 Ý nghĩa tên gọi và triết lý xây dựng Cửa Chương Đức

Trong tư duy quy hoạch đền đài, lăng tẩm của triều đại nhà Nguyễn, các nguyên tắc phong thủy và quan niệm dân gian được áp dụng vô cùng nghiêm ngặt. Tiêu biểu là triết lý "Tả nam hữu nữ" (Bên trái dành cho nam, bên phải dành cho nữ).

Theo nguyên tắc này, Cửa Chương Đức được xây dựng ở phía Tây Hoàng Thành (phía bên phải từ trong nhìn ra) với chức năng chính là lối đi dành riêng cho phụ nữ trong hoàng thất như Thái hậu, Hoàng hậu, Phi tần và các công chủ ra vào cung.

• Ý nghĩa tên gọi: Tên gọi "Chương Đức" ngụ ý nhắc đến tứ đức (Công – Dung – Ngôn – Hạnh) của người phụ nữ xưa, đề cao sự chuẩn mực và công hạnh của các bậc nữ quy hoàng gia.
• Về phong thủy: Đối xứng với Cửa Chương Đức về phía Đông (phía bên trái) là cửa Hiển Nhơn. Đây là cửa dành riêng cho quan lại và nam giới. Từ vị trí Cửa Chương Đức, nếu di chuyển về phía tay phải sẽ dẫn trực tiếp đến Hưng Miếu (nơi phụng thờ Thế Tổ Cao Hoàng đế Nguyễn Phúc Luân, thân phụ vua Gia Long).

2 Lịch sử khởi dựng Cửa Chương Đức và các lần trùng tu lớn

Lịch sử xây dựng của Cửa Chương Đức gắn liền với tiến trình hình thành và biến đổi của Cố đô Huế qua các triều đại:

• Giai đoạn khởi dựng (1804 – 1830): Cửa Chương Đức được khởi công xây dựng vào năm 1804 dưới thời vua Gia Long, cùng thời điểm đắp đắp Hoàng Thành nhưng ban đầu có quy mô đơn giản, chưa có vọng lâu. Đến năm 1811, cửa được cải tạo xây thêm lầu theo kiểu thức tam quan gỗ 3 gian. Sau đó, công trình tiếp tục được tu bổ vào các năm 1826 và 1830 (nhân lễ Tứ tuần Đại Khánh của vua Minh Mạng).
• Bước ngoặt kiến trúc năm 1921: Dưới thời vua Khải Định, Cửa Chương Đức trải qua đợt cải tạo lớn nhất. Kết cấu gỗ tam quan cũ được hạ giải toàn bộ để thay thế bằng công trình 2 tầng đồ sộ xây hoàn toàn bằng gạch, vôi vữa và bê tông. Sự kiện này ghi dấu mốc quan trọng khi ứng dụng vật liệu hiện đại kết hợp với nghệ thuật đắp nổi ghép sành sứ, thủy tinh độc đáo.
• Phục hồi sau chiến tranh (2003 – 2004): Sau khi bị tàn phá nặng nề bởi bom đạn chiến tranh, Cửa Chương Đức được bảo tồn hiện trạng và chính thức khởi công dự án trùng tu nguyên mẫu vào năm 2003. Hàng trăm ô hộc, pa-nô và hoa văn trang trí ghép bằng mảnh sành sứ cổ đã được các nghệ nhân phục hồi chính xác theo bản gốc. Hiện tại, Cửa Chương Đức đã trở thành di tích nổi bật của du lịch Huế, thu hút rất nhiều khách tham quan.

3 Nghệ thuật điêu khắc và đắp nổi sành sứ

Cửa Chương Đức mang quy mô tam quan 2 tầng tráng lệ. Khác với vẻ trầm mặc của các công trình gạch vôi thông thường, toàn bộ bề mặt tường ngoài, trụ thân cửa và diềm mái của Cửa Chương Đức được phủ kín bởi các họa tiết đắp nổi, ghép sành sứ tinh xảo với mật độ dày đặc nhưng vô cùng hài hòa.

Hệ thống mái của cửa lợp ngói hoàng lưu ly rực rỡ. Đầu ngói tròn nhô lên được khắc nổi chữ "Thọ" nằm trong khung tròn, trong khi phần đầu ngói chìm phía dưới chạm khắc đầu con dơi là biểu tượng mang ý nghĩa cầu mong may mắn, trường thọ và bình an.

Thân cửa được chia thành 148 ô hộc, pa-nô trang trí với nhiều đề tài phong phú như hổ phù, Phượng hoàng, hoa lá, các gờ chỉ và bài thơ cổ. Nghệ thuật cắt gọt và ghép nối từng mảnh sành, thủy tinh màu ở đây đạt đến trình độ kỹ thuật bậc thầy, biến cánh cửa thành một tác phẩm điêu khắc ngoài trời lộng lẫy.

4 Khám phá hệ thống cửa hoàng thành trứ danh

Bên cạnh Cửa Chương Đức, quần thể Hoàng Thành Huế còn sở hữu những cửa thành mang nét kiến trúc và giá trị lịch sử riêng biệt:

4.1 Cửa Ngọ Môn

Là cổng chính nằm ở phía Nam Hoàng Thành, Ngọ Môn được xây dựng vào năm 1833 dưới thời vua Minh Mạng. Cửa mang kiến trúc phức hệ gồm phần nền đài bên dưới và lầu Ngũ Phụng dựng bằng gỗ ở phía trên. Đây là lối đi chỉ dành riêng cho nhà vua hoặc dùng khi tiếp đón các sứ thần ngoại giao.

4.2 Cửa Hiển Nhơn

Nằm trên tuyến đường Đoàn Thị Điểm ở phía Đông Hoàng Thành, cửa Hiển Nhơn dành riêng cho nam giới và quan lại ra vào. Năm 1923, vua Khải Định cho cải tạo cửa Hiển Nhơn theo đúng nguyên mẫu kiến trúc ghép sành sứ của Cửa Chương Đức. Điểm khác biệt dễ nhận biết là phía trước cửa Hiển Nhơn có cầu bắc qua hào nước ra bên ngoài, còn cửa Chương Đức thì không.

4.3 Cửa Hòa Bình

Nằm ở phía Bắc Hoàng Thành (trên đường Đặng Thái Thân hiện nay), cửa Hòa Bình là cổng dành riêng để nhà vua xuất cung vi hành. Cửa có kiến trúc tam quan 1 tầng, mái lợp ngói mang dáng dấp một ngôi điện nhỏ. Nơi đây từng gắn liền với sự kiện lịch sử khi vua Duy Tân hội đàm cùng các nhà cách mạng Thái Phiên và Trần Cao Vân về cuộc khởi nghĩa năm 1916.

5 Lưu ý khi tham quan Cửa Chương Đức

• Vị trí tuyến tham quan: Hiện nay, cửa Chương Đức và cửa Hiển Nhơn đóng vai trò là hai lối ra chính dành cho du khách sau khi hoàn thành hành trình tham quan bên trong Đại Nội Huế.
• Thời điểm check-in lý tưởng: Buổi sáng sớm hoặc chiều mát là thời điểm ánh sáng chiếu lên các mảng tường ghép sành sứ rực rỡ nhất, tạo nên background chụp ảnh hoài cổ và độc đáo cho du khách.
• Địa điểm kết hợp: Sau khi bước qua cửa Chương Đức ra phía ngoài đường Lê Huân, bạn có thể ghé thăm Hưng Miếu, Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế hoặc nghỉ chân thưởng thức trà đạo tại lầu Tứ Phương Vô Sự gần đó.

Với sự kết hợp tinh tế giữa giá trị lịch sử, triết lý Hán Nôm và nghệ thuật ghép sành sứ thủ công bậc thầy, cửa Chương Đức thực sự là một di sản kiến trúc vô giá. Nếu có dịp đến với Cố Đô, bạn đừng bỏ lỡ địa điểm tham quan giàu giá trị văn hóa này. Và bạn cũng đừng quên mang theo vali du lịch MIA.vn để cùng đồng hành nhé.