Lễ hội Hết Chá ở Mộc Châu: Nét đẹp tín ngưỡng của người Thái Trắng

1 Đôi nét về Lễ hội Hết Chá

Lễ hội Hết Chá là phong tục tín ngưỡng tâm linh độc đáo, mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc và thể hiện nét đẹp văn hóa truyền thống của người Thái trắng ở vùng cao Tây Bắc. Lễ hội được ghi nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia, được người Thái trắng ở Đông Sang, Mộc Châu, Sơn La gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Về ý nghĩa, đây là lễ tạ ơn của những người từng được thầy cúng chữa bệnh, đồng thời là lễ tạ ơn trời đất, tổ tiên, thần sông, thần núi và thần thổ địa đã giúp con người duy trì cuộc sống. Cộng đồng cũng cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Lễ hội còn là dịp củng cố tình đoàn kết của dân bản, và theo chủ lễ, đây cũng là thời điểm nhiều đôi trai gái tìm hiểu nhau và nên duyên vợ chồng.

2 Nguồn gốc: câu chuyện thầy Mọ Mun và những người con nuôi

Theo tích truyện xưa, ở vùng Mường Mốc, tức xã Đông Sang ngày nay, có một thầy cúng tên là Mọ Mun, chuyên dùng thuốc nam chữa bệnh cứu người. Những người khỏi bệnh đã xin nhận thầy làm cha nuôi để tạ ơn công lao chăm sóc. Từ đó, vào độ xuân về, khi cây cối đâm chồi nảy lộc và muôn hoa đua nở, những người con nuôi ở khắp nơi lại trở về thăm thầy. Lễ hội Hết Chá ra đời từ đó.

Một bài viết khác bổ sung bối cảnh: thời xưa người Thái nghèo khó, ốm đau không có thuốc, nên trong cộng đồng ai biết dùng cây thuốc nam thì chữa trị, ai biết cúng thì cúng để giải tỏa tinh thần. Theo phong tục, trước Tết âm lịch các con nuôi mang lễ đến tạ ơn thầy, nhưng vì công việc cuối năm bận rộn nên thầy cúng chưa thể tổ chức sum họp, phải sang sau Tết mới tổ chức. Lễ hội thường diễn ra vào mùa xuân, lúc nông nhàn, để thầy cúng, các con nuôi và dân bản gặp gỡ, vui chơi cùng nhau.

3 Lễ hội diễn ra ở đâu, khi nào?

Lễ hội được tổ chức tại xã Đông Sang, thuộc cao nguyên Mộc Châu, tỉnh Sơn La. Địa điểm thường là nhà văn hóa bản Áng hoặc tổ dân phố Na Áng. Lễ hội diễn ra vào tháng 3 dương lịch, khoảng ngày 22 - 23/3.

4 Mâm lễ và nghi thức phần lễ

Mâm lễ được chuẩn bị cẩn thận để thần linh, thổ địa chấp nhận và việc tổ chức lễ hội được thuận lợi. Lễ vật theo bài viết của Dân tộc và Phát triển gồm một con ngan luộc, một con gà trống luộc, một con lợn, xôi trắng, rượu, trứng, vải khít, vải bông địa phương, chén uống rượu và tiền mặt. Trên mỗi mâm trải một miếng vải địa phương vuông, đổ khoảng 3kg gạo nếp, đặt hai bát con đầy gạo, hai vòng tay bạc trắng, hai quả trứng gà mới đẻ, hai cây nến sáp ong, mười cây nến nhỏ và mười bông hoa bằng bông vải.

Phần lễ bắt đầu khi tiếng trống chiêng vang lên cùng nghi thức cúng Then. Chủ lễ và các thầy mo làm lễ cúng thổ thần, thần linh, thần cây đa và sư phụ Hết Chá để báo cáo việc tổ chức lễ hội và cầu xin sự phù hộ cho cộng đồng. Sau đó là nghi thức rước hoa mạ, hoa ban và cây nêu về sân khấu chính, rồi dâng lễ vật gồm cơm, cá, rượu cần và sản vật địa phương, thể hiện lòng thành kính và tri ân. Dân làng tin rằng đây là thời khắc lời cầu nguyện được thần linh chứng giám.

Giữa không gian lễ hội, bà con đặt một cây "xặng chá" được làm rất cầu kỳ. Trên thân cây có nhiều mô hình tượng trưng như chim, cá, quả còn, hoa ban, hoa mạ, thể hiện sự gắn bó giản dị của người dân với thiên nhiên, đất trời.

5 Phần hội: trò diễn dân gian, xòe và ẩm thực

Sau phần lễ là phần hội, mô phỏng lại cuộc sống bình dị của người Thái trong quá trình dựng bản, dựng mường, xây dựng đời sống mới. Các trò diễn dân gian dí dỏm được tái hiện trên sân khấu như tích tập trâu cày ruộng, đi hái rau rừng, đi xúc cá và một chuyến đi săn, cùng những điệu xòe uyển chuyển hòa trong tiếng trống chiêng.

Bên lề lễ hội còn có nhiều hoạt động giữa các bản của xã. Năm 2024 có thi thôn nữ duyên dáng, thi lấy lửa luộc gà, trưng bày ẩm thực dân tộc, bắn nỏ và đi cầu kiều. Năm 2025 có thêm các hoạt động dệt thổ cẩm, đan lát hoa chá và trải nghiệm không gian văn hóa dân tộc Thái, nơi du khách có thể thử đan các con vật bày trên cây nêu. Lễ hội khép lại bằng vòng xòe đoàn kết, nơi dân bản cùng du khách từ mọi miền tay nắm tay trong điệu xòe Thái.

6 Giá trị văn hóa và du lịch cộng đồng

Theo đại diện ngành văn hóa Mộc Châu, lễ hội được duy trì hằng năm để bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc Thái, đồng thời đổi mới, đa dạng hoạt động để thu hút thêm du khách. Lễ hội cũng được xem là sản phẩm văn hóa quan trọng trong định hướng phát triển không gian du lịch văn hóa cộng đồng của Khu du lịch Quốc gia Mộc Châu.

Một nghệ nhân của lễ hội chia sẻ rằng dù ai đi xa, cứ đến tháng 3 họ lại trở về sum vầy, tham dự lễ hội như một cách khẳng định bản sắc văn hóa không phai mờ. Một du khách đến từ Hà Nội cho biết lần đầu được hòa mình vào các hoạt động của lễ hội, chị ấn tượng với văn hóa đặc sắc, món ăn truyền thống và sự ấm áp, chân thành của người dân nơi đây.

7 Lưu ý khi tham dự lễ hội

• Phần lễ mang màu sắc tín ngưỡng linh thiêng nên bạn nên giữ trật tự, ăn mặc lịch sự và tôn trọng nghi thức của thầy mo và người dân bản địa.
• Vì các nghi lễ thường bắt đầu từ sáng sớm, bạn nên đến sớm để theo dõi trọn vẹn phần lễ trước khi tham gia phần hội.
• Bạn cũng nên theo dõi thông tin chính thức của địa phương để biết chính xác ngày tổ chức mỗi năm, vì lịch cụ thể có thể thay đổi.

Hết Chá là lời tri ân của con người dành cho người thầy chữa bệnh, cho đất trời và tổ tiên, được gìn giữ bằng cả nghi lễ trang nghiêm lẫn tiếng cười của những trò diễn dân gian. Nếu có dịp đến Mộc Châu vào tháng 3, bạn có thể kết hợp chuyến đi ngắm hoa ban với một buổi sáng dự lễ hội để hiểu hơn đời sống tinh thần của người Thái trắng. Với hành trình lên cao nguyên, một chiếc balo du lịch gọn nhẹ của MIA.vn sẽ giúp bạn mang đủ áo ấm, nước uống và máy ảnh.