Hệ thống võ học tại đây vô cùng phong phú và toàn diện. Bản chất của võ cổ truyền Bình Định quy tụ bốn nội dung nền tảng bao gồm luyện công, quyền thuật, võ với binh khí và rèn luyện tinh thần. Các bài quyền thuật, hay còn gọi là thảo bộ, được chia làm cương quyền và nhu quyền. Người xưa phân tách quyền tay không thành bốn nhóm rõ rệt để ứng dụng vào thực tế gồm võ thể dục, võ tự vệ, võ tỷ thí và võ chiến đấu.

Về mặt võ lý, môn võ này vận dụng triệt để học thuyết âm dương, lấy phép ngũ hành làm nguyên lý cho bộ tay và phép bát quái làm nền tảng cho bộ chân. Người học võ thường lưu truyền câu vè "Song thủ Ngũ Hành vi bản, Lưỡng túc Bát Quái vi căn" (hoặc lưỡng túc bát bộ vi căn) để đúc kết nguyên tắc rèn luyện bộ tay và bộ chân này. Sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa nội công bên trong với ngoại công bên ngoài cơ thể tạo nên những đường quyền liên hoàn, tinh tế và công thủ toàn diện. 

Võ cổ truyền Bình Định và hành trình vươn tầm di sản quốc tế 2

Đạo đức của người học võ luôn đề cao các đức tính nhân, nghĩa, lễ, trí, tín, kết hợp chặt chẽ với tinh thần thượng võ và lòng yêu nước sâu sắc. Ảnh minh họa: Vinpearl

Điểm làm mình ấn tượng nhất chính là tính đa dạng của các dòng phái lưu truyền trên mảnh đất này. Dù có chung những nguyên tắc cơ bản như việc sử dụng bài thiệu hay nguyên tắc "túc bất ly địa" (nghĩa là chân không rời đất), mỗi làng võ lại sở hữu những ngón đòn đặc trưng riêng. Quyền thuật An Thái nổi tiếng với những đường nét sắc sảo, tiến thoái linh hoạt và vô cùng bay bướm. Ngược lại, quyền An Vinh lại thiên về những cú đánh móc và ra đòn hiểm hóc.

Võ cổ truyền Bình Định và hành trình vươn tầm di sản quốc tế 3

Mỗi bài quyền có một đặc trưng riêng biệt. Ảnh minh họa: HẢI PHONG

Khác biệt rõ nét nhất nằm ở hệ thống côn pháp mà người dân địa phương thường gọi bằng tên thuần Việt là roi. Các phép roi rút, roi cộng lực, roi đổ thủy hay roi nghịch chính là đặc sản riêng của vùng Thuận Truyền do Đại võ sư Hồ Ngạnh sáng tạo nên.

Ngoài ra, võ cổ truyền Bình Định còn lưu giữ những bài thảo gắn liền với lịch sử thời Tây Sơn. Có thể kể đến bài Hùng Kê quyền tương truyền của Nguyễn Lữ, bài quyền Yến Phi mô phỏng thảo pháp én bay của Nguyễn Huệ, cùng hệ thống trống trận Tây Sơn hùng tráng.

Bên cạnh đó, bài quyền Ngọc Trản ngân đài luôn sáng chói như một chén ngọc tinh khiết, chứa đựng những bí quyết vô giá về lối quyền phối hợp âm dương. Trong kháng chiến, bài kiếm 12 với mười hai động tác súc tích, dễ nhớ đã được rút tỉa từ các bài kiếm tiêu biểu để đưa vào huấn luyện thực hành chiến đấu đạt hiệu quả cao trong các lực lượng vũ trang địa phương.

Võ cổ truyền Bình Định và hành trình vươn tầm di sản quốc tế 4

Sự xuất hiện của dòng võ chùa Long Phước gắn liền với hai bộ sách cổ ghi chép lại các bài bản võ thuật thời Lê và thời Tây Sơn càng làm phong phú thêm kho tàng văn hóa này. Ảnh minh họa: Golden Life Travel

Để hiểu được nguồn cội của dòng chảy võ thuật này, mình đã tìm về huyện Tây Sơn. Đặc điểm địa lý nơi đây chính là chiếc nôi hoàn hảo để nuôi dưỡng tráng khí võ học. Phía tây huyện là hệ thống đồi núi trập trùng tiếp nối sơn mạch Trường Sơn hùng vĩ. Những ngọn núi thiêng như Hánh Hót, Trưng Sơn, Hoành Sơn, núi Ông Nhạc, Ông Bình, Ông Dũng đã đi vào các thư tịch cổ cổ kính.

Những địa danh gắn liền với vùng căn cứ luyện quân như gò Tập binh, gò Cấm cố, bãi Tập voi hay khu Hầm Hô, mật khu Linh Đỗng vẫn còn âm vang tiếng roi quyền xé gió. Dòng sông Kôn uốn lượn qua các bến sông thịnh vượng như bến Trường Trầu, quán Chiêu Anh chính là nơi hội tụ và gặp gỡ của các anh hùng hào kiệt thời bấy giờ. Phong trào nông dân Tây Sơn bùng nổ đã giúp tinh hoa của võ cổ truyền Bình Định phát huy đến mức cao độ.

Võ cổ truyền Bình Định và hành trình vươn tầm di sản quốc tế 5

Từ thời kỳ này, khái niệm võ Tây Sơn và võ Bình Định đã hòa làm một, lan tỏa tầm ảnh hưởng sâu rộng ra khắp cả nước. Ảnh minh họa: VÕ THUẬT BÌNH ĐỊNH

Bản chất của võ cổ truyền Bình Định trước hết nằm ở đạo làm người. Người học võ học cách giữ gìn nét đẹp hình thể tạo hóa ban tặng, rèn luyện đức tính nhún nhường mềm mỏng nhưng vẫn đanh thép khi cần thiết, thấu hiểu việc đánh ai và cứu ai giữa cuộc đời. Bên cạnh việc khổ luyện chiêu thức, các môn sinh còn học cách bấm huyệt giải độc và dùng thuốc chữa bệnh, khiến mỗi võ sư đồng thời cũng là một lương y mẫu mực.

Võ cổ truyền Bình Định và hành trình vươn tầm di sản quốc tế 6

Tính quần chúng của môn võ thể hiện rõ nét qua việc các quyền thuật và binh khí đều bắt nguồn từ môi trường lao động của người nông dân. Ảnh minh họa: Báo Quân đội nhân dân

Mình thấy rất thú vị khi biết thế di chuyển đơn trọng, tức là dồn toàn bộ trọng lượng cơ thể vào một chân, được sáng tạo để giúp người võ sĩ đứng vững trên địa hình gồ ghề, cao thấp bất thường. Các động tác luyện tập cũng mô phỏng hành động canh tác, như tập trụ ứng với tư thế cấy lúa, tập ngựa ứng với động tác tát nước. Hệ thống binh khí trong thập bát ban cũng chính là những công cụ lao động quen thuộc, cây đòn gánh biến thành cây roi, chiếc dọc chim, mỏ gảy, cây rựa đều trở thành vũ khí sắc bén.

Võ cổ truyền Bình Định và hành trình vươn tầm di sản quốc tế 7

Ngay cả chiếc khăn quấn cổ thường ngày cũng có thể biến thành một sợi nhuyễn tiên lợi hại để đánh trả kẻ địch. Ảnh minh họa: VinWonders

Mình rất ấn tượng với cách chính quyền và người dân địa phương chung tay gìn giữ giá trị văn hóa quý báu này. Nhằm tập trung nguồn lực và trí tuệ để phát triển toàn diện, Trung tâm Võ thuật cổ truyền Bình Định đã chính thức được đưa vào hoạt động từ năm 2013. Đây là bước đi quan trọng giúp xây dựng đội ngũ kế cận một cách bài bản.

Đặc biệt, từ năm 2016, môn học này đã được đưa vào chương trình giáo dục phổ thông và trở thành nội dung tranh tài chính thức tại Hội khỏe Phù Đổng các cấp, khơi dậy niềm đam mê cho thế hệ trẻ.

Để quảng bá rộng rãi giá trị di sản, tỉnh liên tục tổ chức các sân chơi uy tín:

  • Đêm võ đài Bình Định: Sự kiện diễn ra thường xuyên từ năm 2016 vào các mùa du lịch tại thành phố Quy Nhơn, tạo không gian cọ xát nảy lửa giữa các võ đường.
  • Giải võ cổ truyền tranh cúp Hoàng đế Quang Trung: Giải đấu thường niên thu hút đông đảo các câu lạc bộ tham gia giới thiệu đặc trưng môn phái đến công chúng.
  • Liên hoan quốc tế Võ cổ truyền Việt Nam: Ngày hội lớn diễn ra định kỳ 2 năm một lần tại Bình Định, đóng vai trò cầu nối văn hóa giữa các quốc gia và vùng lãnh thổ.

Các hoạt động này, kết hợp cùng hội thảo khoa học quốc tế về bảo vệ di sản, đang từng bước hiện thực hóa mục tiêu đưa võ cổ truyền Bình Định trở thành Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại.

Võ cổ truyền Bình Định và hành trình vươn tầm di sản quốc tế 8

Liên hoan quốc tế Võ cổ truyền Việt Nam tại Bình Định. Ảnh minh họa: Thời Đại

Hệ thống võ học này cấu thành từ sự hòa hợp chặt chẽ của sáu yếu tố cốt lõi bao gồm võ lý, võ đạo, võ thuật, võ y, võ nhạc và võ phục đặc trưng.

Đó là vào thế kỷ XVIII dưới thời Tây Sơn. Cuộc khởi nghĩa nông dân quy mô lớn đã tạo môi trường thúc đẩy môn võ quy tụ tinh hoa từ nhiều dòng phái, hoàn thiện kỹ thuật chiến đấu để đáp ứng nhu cầu thực chiến.

Toàn vùng hiện đang duy trì và phát triển 177 võ đường cũng như câu lạc bộ võ cổ truyền, thu hút hơn 12.000 võ sinh tham gia rèn luyện thể chất đều đặn mỗi ngày.

Hành trình dạo quanh các làng võ cổ truyền, đi dọc bến sông Kôn hay leo lên những ngọn núi thiêng ở Tây Sơn đòi hỏi mình phải di chuyển rất nhiều. Địa hình vùng đất võ đầy nắng gió và bụi đường trường có thể thử thách độ bền bỉ của bất kỳ hành lý nào. Để bảo vệ máy ảnh, trang phục và đồ dùng cá nhân an toàn suốt chuyến đi, mình luôn chọn sản phẩm vali kéo cao cấp từ hệ thống MIA.vn.