Ngã Ba Đồng Lộc Hà Tĩnh: Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt

1 Ngã ba Đồng Lộc ở đâu?

Ngã ba Đồng Lộc thuộc xã Đồng Lộc, tỉnh Hà Tĩnh, nằm trên tuyến đường Hồ Chí Minh tại giao điểm của Quốc lộ 15A và tỉnh lộ 2. Khu vực có tổng diện tích khoảng 50ha, nằm trong một thung lũng hình tam giác, hai bên là đồi núi trọc, ở giữa là con đường độc đạo. Mặt đường nơi đây giống như một lòng máng, bom của địch thả xuống bên nào thì đất đá cũng lăn xuống đường, gây cản trở giao thông. Năm 2013, Ngã ba Đồng Lộc được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt.

2 Ngã ba Đồng Lộc - "Tọa độ chết" trên tuyến đường huyết mạch

Trong kháng chiến chống Mỹ, Ngã ba Đồng Lộc là tuyến giao thông trọng yếu để hậu phương chuyển sức người, sức của vào chiến trường miền Nam. Mọi con đường từ Bắc vào Nam đều phải đi qua nơi này, nên đây được ví như "yết hầu" giao thông. Các đoàn xe vượt qua được ngã ba sẽ phân tán, tỏa ra nhiều tuyến đường khác nhau để đi vào miền Nam.

Chính vì vị trí hiểm yếu ấy, Đồng Lộc bị đánh phá liên tục từ năm 1964 đến năm 1972. Khốc liệt nhất là từ tháng 4 đến tháng 10 năm 1968, khi nơi đây hứng chịu gần 50.000 quả bom các loại qua 1.863 lần đánh phá. Ước tính mỗi mét vuông đất phải chịu ít nhất 3 quả bom tấn, khiến nơi này mang tên "tọa độ chết". Dẫu vậy, đoạn đường vẫn nhanh chóng được hồi phục nhờ hàng nghìn bộ đội, thanh niên xung phong, công nhân giao thông, công an, dân công hỏa tuyến và dân quân du kích bám trụ ngày đêm, có thời điểm lên tới 16.000 người. Tinh thần của họ được gói trọn trong một khẩu hiệu: "Tim có thể ngừng đập nhưng đường phải thông."

Với những đóng góp ấy, Hà Tĩnh được ghi nhận là lá cờ đầu miền Bắc về bảo đảm giao thông vận tải và được tặng thưởng Huân chương Độc lập hạng Nhì.

3 Ngày 24/7/1968 và mười cô gái Tiểu đội 4

Ngày 24/7/1968, Tiểu đội 4, Đại đội 552, Tổng đội 55 nhận lệnh ra khu vực vừa bị bom, cách ngã ba Đồng Lộc khoảng 300m về phía Nam để san lấp hố bom, sửa đường, củng cố hầm trú ẩn và khơi sâu rãnh thoát nước, nhanh chóng thông đường cho xe qua. Mười cô gái triển khai công việc trong tinh thần nghiêm túc. Có ba lần các chị bị đất đá vùi lấp, nhưng lần nào cũng rũ đất đứng dậy, tiếp tục làm việc.

Khoảng 16h30, trận bom thứ 15 trong ngày dội xuống Đồng Lộc. Cả mười cô gái đã hy sinh khi tuổi đời còn rất trẻ và chưa ai lập gia đình. Họ là Võ Thị Tần (24 tuổi, Tiểu đội trưởng), Hồ Thị Cúc (24 tuổi, Tiểu đội phó), Nguyễn Thị Nhỏ (24 tuổi), Dương Thị Xuân (21 tuổi), Võ Thị Hợi (20 tuổi), Nguyễn Thị Xuân (20 tuổi), Hà Thị Xanh (19 tuổi), Trần Thị Hường (19 tuổi), Trần Thị Rạng (18 tuổi) và Võ Thị Hà (17 tuổi).

Đến ngày thứ ba, đồng đội mới tìm thấy chị Hồ Thị Cúc trên đồi Trọ Voi trong tư thế ngồi, đầu đội nón, bên cạnh là chiếc cuốc, mười đầu ngón tay ứa máu vì cố bới đất tìm đường ra. Bài thơ "Cúc ơi" của nhà thơ Yến Thanh viết trong những ngày đau thương ấy đã trở thành một dấu ấn xúc động gắn với câu chuyện Đồng Lộc.

Trong lá thư gửi mẹ, chị Võ Thị Tần kể rằng cuộc sống nơi đây vẫn vui, bom đạn có thể làm rung chuyển núi rừng nhưng không lay chuyển được trái tim các chị,và các chị vẫn tập thêm nhiều bài hát mới giữa những ngày đánh phá ác liệt. Ngày 7/6/1972, Quốc hội và Chính phủ truy tặng danh hiệu Anh hùng Lao động cho mười cô gái đã hy sinh tại chiến trường Đồng Lộc.

4 Quần thể di tích Ngã ba Đồng Lộc

Quần thể di tích gồm nhiều hạng mục, mỗi nơi dừng chân là một lời nhắc về sự hy sinh của thế hệ cha anh.

• Cổng vào khu di tích được bố trí trên ba tuyến đường dẫn vào, thiết kế theo kiến trúc tam quan truyền thống với một cửa chính và hai cửa phụ. Các cột trụ khắc họa hình tượng chùm bom và khói lửa, cùng những mảng phù điêu về hình ảnh thanh niên xung phong bảo vệ tuyến đường huyền thoại.
• Khu mộ mười nữ anh hùng liệt sĩ gồm mười ngôi mộ trắng nằm cạnh nhau như một hàng quân năm xưa. Năm 1990, phần mộ các chị được quy tập về nghĩa trang dưới chân núi Trọ Voi. Nơi an nghỉ ấy hầu như không lúc nào ngớt hương hoa của du khách, thế hệ trẻ và đồng đội cũ.
• Cụm tượng đài mười cô gái tái hiện khoảnh khắc các chị đang san lấp hố bom và dẫn đường cho xe ra tiền tuyến, gợi lên sự ác liệt của chiến tranh và tinh thần chiến đấu kiên cường.
• Nhà bia tưởng niệm thanh niên xung phong toàn quốc là nơi ghi danh hơn 4.000 anh hùng liệt sĩ thanh niên xung phong toàn quốc, hiện thân của lực lượng với tinh thần "vai trăm cân, chân vạn dặm".
• Bên cạnh đó, Nhà bia tưởng niệm liệt sĩ ngành Giao thông vận tải ghi danh 842 anh hùng liệt sĩ của ngành đã hy sinh tại Hà Tĩnh trong kháng chiến chống Mỹ.
• Tượng đài Chiến thắng là biểu tượng của ý chí quyết thắng. Xung quanh chân tượng đài là những phù điêu khói lửa, đạn bom và các vầng mây tượng trưng cho hòa bình, hy vọng, tái hiện cảnh san đường, lấp hố, phá bom và dẫn đường cho xe qua.
• Nhà truyền thống Ngã ba Đồng Lộc nằm liền kề Nhà truyền thống lực lượng Thanh niên xung phong Việt Nam, tạo thành một khối liên hoàn. Tại đây có sa bàn điện tử tái hiện chiến trường năm xưa, bức thư chị Võ Thị Tần gửi mẹ trước khi hy sinh 5 ngày, ảnh phục chế của mười cô gái cùng các loại bom, mìn, vũ khí còn sót lại. Nhà truyền thống lực lượng Thanh niên xung phong trưng bày 228 hiện vật gốc và 248 bức ảnh về đời sống chiến đấu, lao động của thanh niên xung phong.
• Đền thờ và tháp chuông nằm trên đồi Mũi Mác. Đền thờ có diện tích hơn 2.000 m², nơi thờ cúng các anh hùng liệt sĩ thanh niên xung phong hy sinh trong hai cuộc kháng chiến cùng mười cô gái, cán bộ và nhân dân tử nạn tại chiến trường Đồng Lộc. Tháp chuông khánh thành ngày 2/1/2011, gồm 7 tầng, 8 mái, cao 37m, với quả chuông nặng 5,7 tấn. Du khách có thể leo cầu thang xoắn ốc lên đỉnh tháp để ngắm toàn cảnh Ngã ba Đồng Lộc.
• Cột biểu tượng ngành Giao thông vận tải đặt giữa ngã ba, nơi giao nhau của ba tuyến đường Lạc Thiện, Khe Giao, Ba Giang, tôn vinh chiến công của các chiến sĩ ngành Giao thông vận tải.
• Đồi La Thị Tám , trước đây gọi là núi Mòi, gắn với tên tuổi Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân La Thị Tám. Trong 200 ngày đêm năm 1968, cô gái 18 tuổi này đã cắm tiêu đánh dấu 1.205 quả bom để công binh đến phá nổ. Hình ảnh cô gái nhỏ nhắn khoác chiếc áo dù, tay cầm ống nhòm đã trở thành biểu tượng đẹp về người con gái thời chiến.

5 Hướng dẫn đường đi đến Ngã ba Đồng Lộc

Khu di tích cách trung tâm thành phố Hà Tĩnh cũ khoảng 20km, đường thảm nhựa rộng rãi, thuận tiện cho cả xe máy và ô tô. Từ thành phố Hà Tĩnh cũ, du khách đi theo quốc lộ 1A về phía Bắc khoảng 9km đến Ngã ba Giang, rẽ trái và đi tiếp khoảng 10km là đến khu di tích. Du khách cũng có thể dựa vào chỉ dẫn của ứng dụng bản đồ để chọn lộ trình phù hợp.

6 Thời điểm viếng thăm phù hợp

Bạn có thể đến Ngã ba Đồng Lộc vào bất kỳ thời điểm nào trong năm. Tuy nhiên, tháng 7 là thời điểm ý nghĩa nhất, khi có các hoạt động kỷ niệm Ngày Thương binh Liệt sĩ, Chiến thắng Đồng Lộc và tưởng niệm ngày hy sinh của mười nữ anh hùng.

Dịp kỷ niệm Ngày thành lập Quân đội nhân dân Việt Nam và Ngày hội Quốc phòng toàn dân (22/12) cũng là lúc thích hợp để viếng thăm. Theo thông tin từ Ban Khu di tích, từ đầu năm 2025, mỗi ngày nơi đây đón gần 200 đoàn khách với hàng nghìn lượt người và mỗi năm có hàng trăm nghìn lượt khách đến tham quan, dâng hương.

7 Lưu ý khi viếng thăm Ngã ba Đồng Lộc

• Đây là không gian tưởng niệm thiêng liêng, vì vậy du khách nên ăn mặc lịch sự, kín đáo , tránh quần áo ngắn hoặc hở hang.
• Nếu muốn dâng hương, lễ vật chỉ cần đơn giản nhưng trang nghiêm .
• Tại các khu vực tưởng niệm, mọi người nên giữ trật tự, nói năng nhỏ nhẹ và không đùa giỡn.
• Du khách có thể chụp ảnh lưu niệm nhưng nên hạn chế ở khu vực thờ cúng.
• Việc giữ gìn vệ sinh chung cũng là cách thể hiện sự tôn kính với nơi đây.
• Để tránh nắng nóng và có đủ thời gian tìm hiểu, nên đến vào buổi sáng sớm, và nếu có thể, hãy thuê hướng dẫn viên thuyết minh để hiểu sâu hơn các câu chuyện lịch sử.

8 Những địa điểm gần Ngã ba Đồng Lộc

Sau chuyến viếng thăm, bạn có thể ghé thêm vài điểm lân cận.

• Hồ Trại Tiểu cách khoảng 5,7km, là công trình thủy lợi quan trọng đồng thời là điểm du lịch sinh thái với cảnh quan yên bình.
• Chùa Hương Tích cách khoảng 22,9km, tọa lạc ở độ cao 650m trên dãy Hồng Lĩnh và được mệnh danh "Hoan Châu đệ nhất danh lam".
• Chùa Chân Tiên cách khoảng 27,9km, nằm giữa rừng thông trên núi Am Tiên, được xây dựng từ thời nhà Trần.

Bầu trời Đồng Lộc hôm nay đã trong xanh, những con đường đã được hồi sinh thênh thang rộng mở nhưng ký ức về mười cô gái tuổi mười bảy, đôi mươi vẫn còn nguyên vẹn nơi đây. Một chuyến viếng thăm Ngã ba Đồng Lộc là dịp để mỗi người lặng lại, tri ân những người đã ngã xuống và thêm trân trọng giá trị của hòa bình, độc lập. Với hành trình trong ngày đến di tích, một chiếc balo gọn nhẹ của MIA.vn sẽ giúp bạn thuận tiện mang theo nước uống, nón che nắng và những vật dụng cần thiết trên suốt chặng đường.