Lịch sử và kinh nghiệm tham quan Di tích nhà máy in tiền

1 Di tích nhà máy in tiền Chi Nê nằm ở đâu?

Khu di tích nhà máy in tiền nằm trên nền đồn điền Chi Nê xưa, nay thuộc xã An Nghĩa, tỉnh Phú Thọ. Trước đây, nơi này là xã Cố Nghĩa, sau đổi thành Phú Nghĩa, thuộc huyện Lạc Thủy, tỉnh Hòa Bình. Lạc Thủy cách trung tâm Hà Nội khoảng 90km, nên du khách thường sắp xếp thành chuyến đi trong ngày hoặc cuối tuần.

Do tên địa phương thay đổi, khi tìm đường du khách nên gõ “Di tích nhà máy in tiền Chi Nê” hoặc “khu di tích đồn điền Chi Nê” trên bản đồ thay vì chỉ gõ tên xã. 

2 Vì sao có nhà máy in tiền giữa đồn điền Chi Nê?

Di tích nhà máy in tiền nằm giữa vùng đồn điền nghe có vẻ lạ. Câu chuyện bắt đầu từ chiếc ngân khố gần như trống rỗng sau Cách mạng tháng Tám.

2.1 Từ đồn điền cà phê đến nhà tư sản yêu nước

Cuối thế kỷ 19, thực dân Pháp cấp giấy phép cho nhiều nhà tư sản vào Lạc Thủy lập đồn điền. Đồn điền Chi Nê của ông Bô-ren rộng 7.331 ha, dài 13 km, rộng 9km, có rừng cà phê, xoan, trẩu, chè cùng khu chế biến và chuồng trại.

Năm 1943, ông Bô-ren về Pháp và bán lại đồn điền cho gia đình nhà tư sản yêu nước Đỗ Đình Thiện với giá 2.000 lượng vàng.

2.2 Nhà in Taupin và quyết định rời Hà Nội

Sau Cách mạng tháng Tám, ngân quỹ nhà nước chỉ còn khoảng 1.250.000 đồng bạc Đông Dương. Ngày 15/11/1945, Cơ quan Ấn loát thuộc Bộ Tài chính ra đời để lo việc in đồng tiền mới. Nhà in tư nhân được trưng dụng ở giai đoạn đầu, nhưng không đủ đáp ứng.

Ông Đỗ Đình Thiện sau đó bỏ tiền mua lại nhà in Taupin của người Pháp ở Hà Nội và hiến cho Chính phủ. Đến tháng 3/1946, việc in tiền tại đây có nguy cơ bị lộ. Chủ tịch Hồ Chí Minh, Chính phủ và Bộ Tài chính quyết định đưa nhà in ra khỏi Hà Nội và ông Thiện đề xuất chuyển lên đồn điền của gia đình ở Chi Nê.

2.3 In tiền trong bí mật

Một bộ phận nhà in sơ tán lên Chi Nê từ tháng 3/1946. Đến tháng 11/1946, toàn bộ máy móc còn lại cũng được chuyển lên. Để tránh bị phát hiện, công nhân đã làm việc về đêm, có tài liệu ghi họ in vào khoảng 3 đến 4 giờ sáng.

Máy móc thời ấy còn thô sơ. Mỗi màu in một lượt, rồi mới in số sê-ri và cắt tờ. Tiền in xong được đóng hòm, chuyển bằng xe bò, xe ngựa về kho bạc trong vùng.

Từ tháng 12/1946 đến tháng 2/1947, Cơ quan Ấn loát Trung ương đặt tại đây đã cung cấp khoảng 400 triệu đồng bạc cho các ngành và địa phương từ Nam Trung Bộ trở ra. Số tiền này giúp mua vũ khí, lương thực, thuốc men cho kháng chiến. Khoảng tháng 3 đến tháng 4/1947, nhà máy rời Chi Nê lên Việt Bắc, qua Tuyên Quang rồi Bắc Kạn.

3 Tờ bạc con trâu xanh và sứ mệnh của giấy bạc cụ Hồ

Nếu phải chọn một hiện vật đại diện cho Di tích nhà máy in tiền này, đó là tờ 100 đồng “con trâu xanh”.

Tờ bạc ra đời tại Chi Nê, có mệnh giá lớn nhất lúc bấy giờ. Một mặt in chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh, mặt kia in con trâu màu xanh và hai người nông dân cày ruộng. Để con trâu hiện lên sống động, họa sĩ Nguyễn Huyến từng ra cánh đồng làng Láng, Hà Nội, quan sát một con trâu đang gặm cỏ.

Giấy bạc cụ Hồ không chỉ là phương tiện thanh toán. Nó trở thành vũ khí trên mặt trận tiền tệ, góp phần đưa đồng tiền Đông Dương của thực dân Pháp ra khỏi đất nước. Đồng thời, nó khẳng định rằng một nước độc lập phải có đồng bạc độc lập, tức có chủ quyền về tài chính.

4 Hai lần Bác Hồ về thăm Chi Nê

Nằm thuận đường công tác lên Thanh Hóa, đồn điền Chi Nê hai lần đón Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Ngày 18/2/1947, sau phiên họp Hội đồng Chính phủ, Bác rời Quốc Oai đi Thanh Hóa và dừng chân nghỉ ở đồn điền. Sáng 19/2, Bác vào thăm nhà ông bà Đỗ Đình Thiện, rồi thăm nhà ở của công nhân nhà máy và một số gia đình người Mường gần đó.

Sáng 21/2/1947, sau khi xong việc ở Thanh Hóa, Bác quay lại Chi Nê. Lần này, Bác dặn cán bộ và công nhân giữ gìn nhà in cẩn thận, thi đua in nhiều tiền phục vụ kháng chiến, đoàn kết giúp đỡ nhau, và bảo quản, tiết kiệm tiền bạc của nhân dân. Đến nay, ngôi nhà của gia đình ông Thiện, nơi Bác nghỉ đêm 21/2, cùng căn hầm Bác ở vẫn được giữ nguyên vẹn.

5 Bên trong di tích nhà máy in tiền có gì để xem?

Khu di tích nhà máy in tiền chia thành ba điểm. Đi theo thứ tự dưới đây, du khách sẽ thấy câu chuyện nối liền từ nhà tưởng niệm đến ngôi nhà đồn điền, rồi tới xưởng in.

5.1 Nhà tưởng niệm

Công trình gồm một nhà tưởng niệm, hai nhà bia, nhà phụ trợ, cổng vào nhà tưởng niệm và cổng vào khu di tích. Nơi đây ghi nhớ công lao của Chủ tịch Hồ Chí Minh, gia đình ông Đỗ Đình Thiện và những người đặt nền móng cho ngành tài chính quốc gia. Nhiều đoàn cán bộ, học viên cũng thường ghé đây dâng hương, dâng hoa trước khi đi tham quan.

5.2 Ngôi nhà trung tâm đồn điền

Đây từng là nơi dừng chân của nhiều cán bộ cấp cao, trong đó có Bác khi đi công tác Thanh Hóa. Bên trong lưu trữ tư liệu về ngành Tài chính những năm đầu và quá trình hình thành nhà máy in tiền. Phòng khách của gia đình ông Thiện được phục dựng cùng một số hiện vật.

Một góc khác tại Di tích nhà máy in tiền tái hiện không gian làm việc của Bác năm 1947, với chiếc bàn và chiếc máy đánh chữ Bác dùng soạn văn bản. Với nhiều người, đây là điểm dừng lâu nhất trong chuyến đi.

5.3 Xưởng in tiền 1946 đến 1947

Điểm thứ ba tại Di tích nhà máy in tiền phục dựng nơi đặt nhà máy in. Hiện còn hai dãy nhà, phía trước là kho cà phê, kho chế biến và sân phơi thóc. Không gian in tiền khôi phục lại quá trình in và phát hành đồng bạc, cùng những cọc tiền đủ mệnh giá.

Gian trưng bày bộ sưu tập tiền giữ nhiều hiện vật, tranh ảnh, tư liệu của ngành Tài chính. Nhìn từ cách bố trí, bạn có thể dễ hình dung việc in một tờ tiền thời ấy phải đi qua nhiều công đoạn thủ công.

6 Kinh nghiệm tham quan di tích nhà máy in tiền

6.1 Thời gian và cách tham quan

Khu Di tích nhà máy in tiền đón hơn 10.000 lượt khách mỗi năm, phần lớn là các đoàn học sinh, cán bộ và du khách tìm hiểu lịch sử. Nếu đi theo đoàn, nên liên hệ trước Ban quản lý các khu di tích xã An Nghĩa để có hướng dẫn viên kể lại câu chuyện về nhà máy và gia đình ông Đỗ Đình Thiện. 

6.2 Quy tắc ứng xử

Đây vừa là di tích quốc gia vừa là địa chỉ đỏ, nên du khách cần lưu ý:

• Mặc trang phục lịch sự, dễ di chuyển.
• Lắng nghe và làm theo hướng dẫn của ban quản lý.
• Không chạm vào hiện vật.
• Tránh dùng đèn flash ở khu có hiện vật nhạy cảm.
• Giữ vệ sinh chung, không xả rác.

6.3 Kết hợp điểm tham quan lân cận

Di tích nhà máy in tiền thường được ghép với Chùa Tiên và hệ thống hang động Phú Lão. Quần thể danh thắng Chùa Tiên gồm Đền Trình, đền Mẫu Âu Cơ, chùa Tiên cùng nhiều hang động trên hai dãy núi Tung Xê và Hương Tích.

Động Tiên dài khoảng 200 m, được công nhận di tích từ năm 1989, với nhiều khối đá hình voi, sư tử, tòa sen. Lịch trình hợp lý là đi Chùa Tiên và Động Tiên trước, rồi dành thời gian riêng cho Di tích Nhà máy in tiền để nghe kể chuyện không bị vội.

Di tích nhà máy in tiền Chi Nê kể lại một chặng đường ngắn nhưng quan trọng trong thời kỳ lịch sử dân tộc. Xách balo đến và đứng trong ngôi nhà đồn điền hay trước xưởng in phục dựng, du khách dễ cảm nhận sức nặng của câu chuyện ấy.